1944

1/1/44 En zal dit jaar de vrede komen en orde en rust terugkeren? Wij vreezen dat we nog door veel heen zullen moeten voor het zoover is. Zouden we G met Paschen terug hebben en W dit jaar? Wat zal het ons brengen? God geve den node! Moge het ook maar goed gaan in Delft en ze daar voor elkaar gespaard worden en ons kleinzoontje voorspoedig opgroeien! 

5/1 W en ik vanmiddag per fiets naar tH. Rommel heeft een maaltijd op tH gehad. De mil. gaan er allen weer weg, ‘t stond er vol auto’s, maar er zullen wel weer nieuwen komen, wat vervelend is, want van dezen hadden we weinig last. 

6/1 Thuisgekomen was er een briefk. van Fanny met het vreugdige bericht dat W haar een tel van 13 Dec gezonden had, wat zij 21sten hoorde en dad. doorgaf. Hij felic met den kleinzoon, K.mis en N. jaar. God zij gedankt! We zijn zoo blij. 

7/1 Met P ‘s mid nr tH en Dekker. De troepen, die op tH woonden, vertrokken en andere komen er weer. Er was een gr. drukte, allemaal auto’s  en vr.wagens en kisten op de stoep. Gen. Rommel heeft een inspectiereis langs de Atlanticwal gemaakt, op “Toornvliedt” gelogeerd en op tH gedineerd, welk een eer!! Op Toornvl. wordt nu druk gespit door de jongelui van de Middelb. scholen, die dit in de vac. moeten doen.

9/1 A ging met Mh Tieleman nr vogels kijken op het Schenge, boterh. mee. ‘t Was goed dat we thuis waren, want we kregen een heel aardig bezoek van Henk Timmerman en zijn meisje, die uitst. ber. van Arie kwamen brengen, wien hij eerg. verlaten had in uitst. staat. Materieel heeft hij ‘t er best en ‘t is de beste manier van onderduiken op ‘t oogenblik. 

11/1 Onze lieve Paukie meerderjarig, de laatste nu ook! Onvoordeelig dat ze nu geen jeugdrantsoenen meer krijgt! Van ons kreeg ze een lap bl. wollen stof, handsch, kousen, der-e visitekaartjes, pantoffels, alles goede kwaliteit nog, van Mina babbelaars, van Vrouw Dekker 7 eieren, van Tte Paula een boek, van Anton een tandenborstel (een goede!). Vanmiddag gingen we met haar een visite maken bij de Lantsheers, die altijd zoo verrukt van haar zijn. Ze zag er dan ook beelderig uit en toen we thuiskwamen was er de eerste postbestelling geweest (om half 5) en beh. brieven uit Delft en Nijmegen, een langen cl [clandestiene brief]. br. v. G; (ingesloten van een van H.) met enth. beschr. over de Kerstviering aldaar, we waren er zeer blij mee. Lien kwam eten: Fais. soep, champ.lever asperges, appeltaart. Later bij den open haard gezeten, waar de anderen bridgden. A. br. Lien kw. voor 10 weg. 

12/1 Met W vanmid nr ter H, ‘t is ontz. vuil en met een tank is door de gazons gereden.

13/1 Wim heden 31 jaar! God behoede hem en brenge hem in dit jaar ongedeerd weer bij ons terug, daarvoor bidden we elken dag. Anton vertrok met den nachttrein van 6.25, ik kookte nog even pap voor hij wegging. Moge zijn reis voorsp. zijn en hij slagen. Ik bracht vanocht 8 kilo bloem, 31/2 kilo br boonen en 1 kilo erwten naar de Pilaars om naar ‘t Roode Kruis verzonden te worden. Vanmid een eerste bez gebr aan de fam Dekker (erboven: ouders van K) om ze te bed. voor wat ze voor A deden. 

[bezoek aan haar goede vriendin Heleen, zeer ziek en Hein: → ik heb ze wat moed ingesproken over Heintje, die sedert 23 dec te A zit en door de “Zeeuwen” aldaar is ontdekt. ← 

15/1 Van het R Kruis kregen wij 12 jan bericht dat zw. Anton in Jap. krijgsgev.schap op Java is waarheen we iedere 14 d een bericht van 24 woorden mogen zenden. Goddank dat hij leeft. W. verzond dadelijk een bericht aan het R. Kruis. 

16/1 ‘s Avonds las W het boek uit: Opmarsch naar de Middellandsche Zee door Margreet Boveri, byz. interessant, ter leen van Trude.  

25/1 A’s pant. kwam tusschen de ketting en scheurde van boven tot beneden. Alweer werk erbij. Iedereen repareert tot in het oneindige. Er is niets meer zoo te krijgen, alleen op vergunning en dan krijgt men vaak ook nog niets. W las ‘s avonds voor uit “De klop op de deur”. Van G weer een cl. br. Helaas heeft hij dysenterie gehad hoewel niet ernstig. 

29/1 Vandaag gedurende den heelen dag deden geruchten de ronde. Een ieder wist er weer wat anders van tot half 6 Ir Springer met het bericht kwam dat zoo ontstellend was dat W met hem nr Pilaar toeg. Daar vernamen ze dat inderdaad een gr deel van Walcheren moet evacueeren. Niet Vlis., M’burg tot en met de Singel, met alles bewesten de tankgracht, maar wel ten O v.d tankgracht, heel St Laurens en van de dorpen alles wat buiten de kom woont beh de dorpen: Domburg, O en W Kapelle, Koudekerke. 

Wat aan den anderen kant v.h Kanaal door Walcheren woont, hoeft niet weg. Overal staan groepjes menschen met elk. te praten. De Dekkers, Quisten, arbeiders, Leinse, baas, enz. zullen allen wel weg moeten, ook alle menschen uit de Nadorst. 

30/1 [naar de kerk] In de kerk hoorde W ook van veel menschen die weg moeten. De verslagenheid is groot. Wij besluiten de Lantsheers te vragen bij ons te komen. Sprenger kwam radeloos om half 3 bij ons, vragende of we geen onderdak voor hem, 3k en 1 db [dienstbode] wisten, we gaven eenige adressen, hij was den heelen morgen al aan ‘t zoeken geweest. Ada kwamen we juist tegen toen wij nr hun toegingen: ze wou juist vragen om onderdak.

31/1 Den heelen ocht. bezig geweest om in de kasten eenige ruimte te brengen voor de L’s. Alles zit al erg op elk zoodat het niet gemakkelijk is. Ik ging naar ter H. en vond bij Betje ook Mina en Maatje, die nat. vol waren van hun evacuatie. Mina gaat nr Maas in K’kerke, Maatje nr Kaatje op Tholen, maar de arme Dekkers weten ‘t nog niet. Kezan was er op uit nr Nieuwland om daar weer te probeeren. Vanocht. was het hem daar mislukt. Toen ging ik nr de tuinvrouw, die nr hare zuster in Souburg kan gaan, maar nat. ook in de put zat. W en A waren samen op tH gew w.n. A zijne diensten aan Puck aanbood die ook moet evacueeren. Vreeke kan nr K’kerke, Verhage nr Souburgh, Leinse weet ‘t nog niet. ‘t Is overal een ellende beh. in de natuur die zacht is. Vele sneeuwklokjes bloeien!

1/2/44 Vanav. kwam Lien bij W. zeggen dat ze mis. niet meer op de Polder kon werken daar ze bericht kregen dat ze uit Walcheren moeten voor 10 febr en voor 6 u een adres moeten weten en anders een aangewezen krijgen! Een toestand! In hun huis wordt zijn opvolger, Krayenhoff gezet. Ze zoeken nu met spoed nr een adres! Ook de v Deinse’s moeten weg. Ada was vanmid hier: we bespraken allerlei voor hun komst.

2/2/44 ‘s mid bij Dekker, die nog geen onderdak hebben, maar wel nr Aagtek zouden kunnen gaan, wat ze wel wat ver vinden. 

3/2 Mina geholpen met s.bieten draaien voor stroop, w.n. 3 pakken gem. voor Htte (lof), Lena den E (bloem), Diederic 5bl br. boonen, Viterna). Van Quist, die kwam voor een toewijzing, voor 5 kilo s. ontv., later van Cornelis 1 fl olie. De mid.post br. eind. antw. v.d. Hr Patijn voor A [Anton]. ‘t Was nog wel niet in orde met A. bureau, maar ‘t kwam wel in orde, hij moest maar komen. Ik br. dit gauw nr A die op de Voeder was en juist vanocht. zoo moedeloos. Hij veerde geheel op en W en ik zijn ook zoo blij voor hem. […] terwijl Lien W., die mis. kan blijven werken op de Polder, permissie moet vragen aan den opvolger van haar vader (Krayenhoff v. d. Leur) die in hun huis wordt gezet of zij daar mag wonen. Een br van een ontsl. gev. uit Boekelo (v.H.) gaf ons zeer goede berichten van 25/1 van G. We zijn God zoo dankbaar. 

5/2 De zware storm heeft gr schade gebracht aan de Westk zeedijk. W. met Polderbestuur, de Heer v Leeuwen en nog anderen gingen er kijken ofschoon velen geen ausweis hadden maar ze werden niet aangehouden en hadden veel medewerking van alle instanties beh. de D.W. vond het heel erg de schade, bijna zooals in 1928. Ik kreeg vandaag per post 14 brieven. Van Htte erg aardige photo’s van kleinen Wimmie en een van haar en W. Ik ben er heel blij mee, ook met weer een goed bericht van Wim, dat Fanny 18/1 ontving en waarin hij H en P en ons allen zijn hartelijke condoleances zond. 

6/2 Mijn 58sten verj dankbaar voor de vele zegeningen van het afgeloopen jaar, al waren de 2 verliezen zeer zwaar evenals de gev.schap van G en het nog steeds ver af zijn van onzen oudsten. Toch ben ik zoo gelukkig met de vele berichten van Wim de laatste 4 maanden telkens een en de opgewekte brieven van G. Wel miste ik vandaag den hart. meelevenden brief van mijn lieven moes! [cadeaux] We ontv. in ‘t salon waar het haardje brandde. Alleen was het erg tragisch dat meteen afsch van ons namen de v.d. Veers, Wallands en v. Woelderens, die Dond. Walcheren moeten verlaten, zijnde staatsgevaarlijk, de v Deinse’s ook! 

7/2 Ik stond vroeg op om voor A pap te koken, die nerveus en gehaast was en een geruite boord bij een gestr overhemd had aangetr. en een koffertje had dat niet sluiten wou. We hebben er even gauw riemen overheen geknoopt – geen gezicht, maar A is altijd in de late (… Hij ging vrij moedeloos weg naar het onbekende, gaat nu logeeren bij de fam. Prager Rauwenhoff en moet van daaruit een kosthuis zoeken. 

Aern schrijft van Died.’s ontsnapping nr Iw. Mooi zo! 

8/2 Er kwam weer via H een heerl. dapperen br van G die ons vr. via Piet een pakje te zenden.  [centr. verwarming w.s. kapot. We zijn er erg verveeld van, want zoveel hout is er ook niet meer)

9/2 De heelen morgen met Mina gesjouwd om voor de évacués alles in orde te brengen. W en ik nr tH waar baas en arb. aan het verhuizen zijn. Trouwens iedereen op ‘t Zand. Waren even bij vrouw Stoppels die er ook ontzet over was en nog geen adres had waarheen te gaan. Ik was even bij de Pagter om over het pakjes sturen te spreken. Bij de VVV gaf ik voor Karel een antiek bl bord af voor zijn a.s. huwelijk met Hans Berg.

10/2 Ik bracht bij de P 12 goudreinetten, een bl hoofdkaas en chrystalosetten voor G dat zij aan haar zoon Piet zal sturen. 

11/2 De sluizen moeten dicht blijven en er mag niet meer gemalen worden. Het water in de vest stijgt reeds. We zijn echter blij dat het zoet water is. Of dit enkel een proefrunning is? Den heelen ocht. kasten schoongemaakt. Mina was al 3 dagen alles aan ‘t schoonmaken voor de komst van de Lantsheers. ‘t Is erg koud, zoodat ik A maar gauw zijn winterjas zond en zijn van Conny geërfde zw dophoed!

14/2 Piet ging na ‘t ontb nog even de stad in, waarna ik hem naar ‘t stat bracht. Intusschen had ik thuis een Duitser gehad, die kwartier kwam maken voor een kamer. Nadat hij eerst W’s kamer had willen hebben, viel zijn keus tenslotte op ‘t kamertje boven voor, waar het zw. kabinet uit moest en een kacheltje uit de keuken geplaatst, waarbij een gat in de muur voor de pijp moest gemaakt worden. De meisjes konden best zonder kachel in de keuken zitten, we gingen toch naar het voorjaar. Nat. bracht ik al mijn bezwaren naar voren, zei van 3 families in dit kl. huis, ‘t hielp niets! W was er erg van onder den indruk en Henri maakte er dad. werk van, sprak dezelfde Duitscher en hoopt dat het nu afgewend is. Zeker ben ik er niet van! 

W en ik nr tH zochten in de leege woning van den baas onze boeken uit, een reuzenwerk en deden er wat in een leege koffer. 

16/2 Met Mina ging ik al om 8u op weg nr Dekker waar de sleeper tegelijk met mij aankwam met den baas en de arb. en ze meteen 5 ontz zware kisten met porcelein van den zolder haalden en op den wagen laadden. Bij den baas laadden zij een kist met boeken op, verder veel hout, aard;, azaleas, enz. Bij Dr Brongers op zolder werden de 5 kisten gezet en de rest kon bij ons ondergebracht worden. De Dekkers zitten nog in hun huis, ofschoon zij vand. weg moeten. Op ‘t Zand kijken de verlaten huizen je droefgeestig aan, een enkele verhuizing heeft nog plaats, het is wel heel naar. En ‘t heet dat 11 boerderijen in de lucht zullen gaan. Henri was nr O.K., vertelde dat op Zeeduin boomen gekapt om in de bunkers verwerkt te worden i.p.v. ijzer. Ook op Berkenbosch zijn er gerooid. 

17/2 Heelen ocht. genaaid. Hooren dat 11 boerderijen bij K’kerke de lucht in moeten. Schouwen, Tholen, Duiveland St Philipsland en O Z Vl zouden onder water gezet worden. 

18/2 Vanochtend een pak gebracht bij de Pagter voor aan G te zenden. ‘s Mid met W nr tH waar we eindeloos veel boeken bij den baas uitzochten – en niet klaar kwamen. Op de boerderij gaan ze nog maar niet! Wel is ‘t vee heden weggegaan. Voor Htte gaf Betje me nog 10 eieren mee. Het is anders een troosteloos gezicht al die menschen met verhuiswagens, karren en fietsen, hun meubilair en beddegoed te zien vervoeren. Op ‘t Zand is nu bijna alles leeg. ‘t Is erg koud, ‘t vriest. W laat de waterl. leeg loopen, voor de l’s op zolder niet prettig, maar niets aan te doen.

20/2 Anton jarig, 50! Arme man, gevangen in het Javakamp, hij, die zijn vrijheid zoo lief heeft! [Grootma past op terwijl H en P er even opuit gaan samen:] Ik waschte eerst af in de keuken, schreef en zorgde voor baby, die me z’n liefste lachjes gaf.(…) ‘s Av las ik voor uit de reisherinneringen van Hatzfeld. 

23/2 Mevr Tak kwam al bij ‘t ontb. vertellen van het erge bomb. op Nijm. Arnhem Enschedé, knooppunten van spoorwegen. Zij zei te N. over de 2000 dooden, er was juist een trein binnengekomen. Een v.d. slachtoffers bleek later Ita L. te zijn, wat Paula van een mevrouw Terborg hoorde. ‘t Is wel vreeselijk. Ik belde Nijm. op toen ik bij Paula was, sprak alleen Hettie door de tel. Bij hun was alles goed. ‘t Was 100m van hun huis gebeurd en Ch was gister half 2 tot half 4 in den nacht bezig geweest. Ik nam nadat ik W-pje nog even in zijn badje gezien had afsch van H en werd door juffr v.d. Br per fiets naar ‘t stat. gebr. Te Heemstede stond Bep v.L. mij op te wachten, een alleraardigst flink eenv meisje, die nu keukenmeisje thuis is. We liepen nr “Welgelegen” waar Vic-re mij allerhartelijkst ontving en wij honderduit praatten. [Er zijn daar ook andere bezoekers, Sam Crommelin, Daisy de Mares Oyens, Annie Boogaert] Een ieder informeert nr de onderwaterzetting van Zeel w.v. de wildste geruchten gaan. [Daarna nr Amsterdam per trein en tram nr Paula] en tramde nr Paula, die nog niet thuis was, maar bij Mh Molenaar, die mijn koffer nr boven sjouwde, mocht ik even rusten; even daarna hoorde ik vele meisjesstemmen en bleken P. Benny en Ton Buyser te zijn aangekomen. Ik maakte kennis met Ton, een aardig vlot meisje. Ik belde toen eerst Nijm. op (zie boven). We aten met z’n vieren br boonen, geb. uien, geb. aard. griesmeelpudding m. framb.s., heel lekker. Na ‘t eten zaten we eerst gezel. te praten, w.n. Ton Buyser nog een heelen tijd zong, geacc. door Benny, veel fr liedjes: Bergerettes e.a. ook Ital en Duitsche, een erg lieve stem. Ik logeerde in Liedjes kamer.

24/2 Na ‘t ontb liep ik met P nr Mevr Terhorst, die details vertelde v.h bomb. v. Nijm. w.b. Ita is omgekomen. Zij nam waar in een k.-tehuis voor een Juffr de Ligt, pleegdochter van de Terhorsten; deze was pas Zat begr en nu Ita weer! Men heeft van 9-5 naar haar onder de puinhoopen gezocht. Daarna wandelden P en ik nr ‘t Amstel Hotel. We hadden afgesproken om om half 12 bij Mevr Hoyer te zijn, die ons allervriendelijkst ontv. met verruk. Kerstkransjes à f6,50 p. 2 ons! Mevr geeft P en mij voor onze verj. ieder f 25 ontz. aardig! Aan het déj. [déjeuner = lunch] yoghurt. Na even gedut te hebben, namen wij de tram, die ons nr het Muntplein bracht w.v. wij liepen door Oud-A’dam, de kant v.d. Oudezijds Voorburgwal uit, etc. Ik genoot van de pr. oude geveltjes, waar de heerl. winterzon zoo mooi op scheen. Het was een genotvolle wand. met lekkere verrassend mooie kijkjes. We namen toen op ‘t Rokin de tram nr de V Eeghenstr om daar bij Gonne thee te drinken. Er waren een oude Mevr Delprat, moeder v.d. Dr, freule de Jong v B en D en Liesbeth. ‘t Was er heel gezel. Om 6u waren we weer thuis en gaf ik Benny een primula Chinensis evenals aan Paula. Benny had voor ‘t eten gezorgd: roode kool, aard. en vruchtentaart. Daarna gingen P en ik er weer op uit, daar P kaarten gekocht had voor een Cabaret waarop ze haar Moeder wilde fuiven! ‘t Cabaret v.d. sprookjes o.l.v. Wim Sonneveld was juist begonnen, maar na ‘t eerste tafereel konden we gaan zitten, zaal flink vol. Er waren aardige tafreelen bij o.a. v.d. fam. met veel fantaisie, die thuis op reis gaat  (heel amusant) en van Puck, het duiveltje v.h ongeluk, die uit een doos telkens kwam, ook fr liedjes van le pont d’Avignon en van Parfum d’Amour door een fr chansonnière heel goed gezongen. We hebben erg gelachen, om even voor 10 was het afgeloopen en konden wij met de laatste tram huisw. waar Benny ons opwachtte met choc. en taart.

25/2 Paula brengt mij nr het mooie Amstelstat.  [tussenstop Utrecht om haar vriendin Florence François te zien. F’s zuster Jetty was er ook, daarna door naar Nijm.]

Om half 4 kwam ik te N. , afgeh. door Hetty. Wij sjouwden samen het koffer nr haar huis w.n. H bij bij Paula [zuster] bracht in het Prot. Z-huis waar ze op het balcon lag. Ze ziet er dik uit met een stevigen onderkin, voelt zich best, maar moet blijven liggen, ze is gelukkig welgemoed, maar ze zal geduld moeten hebben (tot Aug?). We hadden ant veel met elk. te praten. Om 5u moest ik weg en ging even in de Molenstr. kijken nr de verwoestingen v.h bomb. Die zijn daar verschrikkelijk. 4 kerken zwaar beschadigd en ontz veel huizen. Het station, zeer zwaar beschadigd, de 2 hotels op het Stat-plein zijn absoluut verdwenen. ‘t Rookt er nog en een karkas van een auto ligt er nog. Er zijn over de 600 dooden en een 1000-tal gewonden. Helaas is er direct veel gestolen, w.d. de Nijmegenaars om 8u ‘s av. binnen moeten zijn. 9 menschen zijn gefusillerd, die daar stalen. Boven op Ch’s kamer werd gegeten. Gas was er niet, zoodat er een stamppot op de kachel kookte, die wij aten met lekker vleesch en appelmoes met custard toe. Van 7 – kw voor 8 was ik weer bij P. nu binnen. Daarin zaten wij drieën gezellig bijeen bij choc. melk en later een apricot-brandy!

26/2 Ik hielp H na ‘t ontb nog even met een laken naaien, ging van kw na 10 nog een uurtje bij P op ‘t balcon zitten. Jammer dat ik weer weg moest, dat speet ons beiden zeer. (…) W haalde mij af. Thuis alles best. Ik vertelde veel aan W en de Lantsheers. W en Mina dolblij dat ik er weer ben, nu ik vind ‘t heerlijk dit reisje gemaakt te hebben (… en behouden weer thuis te zijn. Gezelligen langen brief van Anton. 

1 maart 1944 H.M. werd gespaard gespaard bij een bomaanval, waarbij de stukken twee menschen in Hare omgeving doodden. Van mw G bericht dat br via haar naar Godert niet meer gaan en voorl worden stopgezet. Erg jammer.

4 maart Ik ging naar de Kindervoeding als iedere zaterdag. Ik ging nog even naar TH en de boerderij en ondanks de eene koe krijg ik nog 1 fles melk. Erg aardig.

11 maart […] wiens zoon met G had gezeten maar nu naar D was en schreef dat G in april daar ook wel heen zou gaan, een akelig idee, maar we vreesden het al. G maakte het echter best. Er konden alleen off brieven gestuurd worden. De twee pakken via Piet en een via Jansen had hij goed ontvangen. Om half vijf kwam daar plotseling onze lieve Paula binnenstappen, heerlijk haar weer hier te hebben. het was voor W een heele verrassing. Zij bracht allerlei goede gaven voor G mee van zijn clubgenoten, dat ik hem 20 maart kan zenden, aardig van die jongens!

15 maart W en ik waren even bij Dekker en Quist om te bedanken.

17 maart Het tweede bericht was dat Carel in Schev zit, we weten niet sedert wanneer. Zijn kind. hadden hem aan den overkant gedacht. Het is voor C wel heel ontz meer dan voor een ander, arme man! Als zijn gezondheid maar goed blijft.

18 maart W kwam thuis met het bericht dat de sluizen werden opengezet, het gemaal moest werken en alles zooo spoedig mogelijk op gewoon peil moest komen! Het lijkt hier soms zo op een krz gesticht. Wij brachten de blijde tijding aan Dekker over, die zeer verheugd waren. Het liekt wel of ik er een kleur van krieg zei Betje en inderdaad was dit zoo. Als het nu maar niet wéér verandert. We kregen 7 eieren mee. Waren nog even bij Den Baas en arb in den tuin, waar het er veel gezelliger uitziet nu alles gespit is en gezaaid.

20 maart Paula nog steeds verhooging, ik geef haar antigriep poeders. Het water in de Vest en overal daalt snel, was 26 boven NAP, is nu reeds 20 onder. W en ik even naar TH en Dekker, deze hadden vanochtend het jongvee alweer uit de westhoek gehaald en de koeien kwamen vanmiddag: een gloriedag voor hun!

22 maart Clandestiene brief dmv iemand anders v G. Heerlijk weer bericht, niets meer gehoord sedert 14 feb uitm berichten gelukkig. (…) W had ’s ocht telefoon van Frank gehad of W moeite wou doen voor C. Hij wil nu maandag naar Den Haag. Ik stelde voor van zond-di naar Delft te gaan wat wij H en P voorstelden.

24 maart Met W naar TH en Dekker. De koeien zijn weer op stal! Het water staat nu heel laag. Henri naar Zeeduin. Er zijn nu al driehonderd boomen bij hem gerooid voor bunkers te maken.

25 maart De DW heeft de sluizen weer dichtgezet.

26 maart We hadden een beste reis, kwamen slechts een kwartier te laat aan. P haalde ons met de fiets af. …] en na het souper de kleinen Willem bewonderd, die bepaald gegroeid is en altijd dadelijk lacht, een allerliefst ventje.

27 maart W zag erg op tegen zijn gang naar Den Haag, maar alles viel erg mee. Om 10 u ontmoette hij Frank ah station. Zij gingen samen naar Ragnhild Stapel waar Arn ook zat en bespraken een en ander. W ging toen alleen naar de S Pol op het vroegere ministerie v Waterstaat en sprak daar de Sachbearbeiter en Commisar Frank over Carel. Hoorde daar dat C sedert 15/3 in Haaren zit, wat beter is dan Schev en dat hij niets mocht hebben van brieven of pakjes. W vond ze niet ongeschikt en vertelde daarna alles weer Arn en Fr die W erg dankwaar was. Nu wisten ze tenminste dat C in H zat.

28 maart Na bij baby’s badje geweest te zijn, deden W en ik boodschappen in D. Het was erg gezellig geweest. Mina had een paar dagen vakantie gehad. […] post die ons veel van G vertelde. Ellendig dat hij sedert jan niets van ons hoorde. Misschien wel dat het ontdekt werd van de cl br. Heleen Pel is verloofd met een jongen Elderenbosch.

29 maart Moge Paula volgend jaar haar verjaardag in volle gezondheid vieren! Ik gaf haar een paar zelfgemaakte slaapsokken en een paar patiencekaarten. Corstanje was bij W geweest om van iemand die pas ontsl was de groeten over te brengen voor G, Pomoer en Piet de P. Aardig dat hij er expres voor bij W kwam. Ze maken het best.

1 april Boodschappen gedaan en voor de laatste keer in dit seizoen geholpen bij Kindervoeding. W en ik wandelden heerlijk op TH waar het zóó mooi was en we bakkruidjes plukten.

4 april Ik was om half 10 bij Ragnhild, die mij zei net een tel van Arn gehad te hebben met belangrijke aanw v den heer de B voor het geval G naar D moet. Zij ried mij aan eerst op de Karthoteek het nr te halen van de Sachearbeiter en dan naar Aerdenh te gaan waar Tom de B donderd komt. Bij het ministerie van Waterstaat stond een file van menschen te wachten. Eerst moest ieder zijn pers bewijs afleveren, waarvoor men een reçu kreeg waarna men aan het eind van een andere lange rij moest wachten. Mijn beurt kwam na ruim 1,5 u. Ik kreeg het nr van de Sachearbeiter en ging daarop naar Delft van waaruit ik telephoneerde met mw de Booy en haar vroeg of Tom G zou kunnen helpen. Ze zou alles met Tom bespreken. [terug naar M’burg] Hoe groot was mijn verrassing en blijdschap toen ik bij de post een br vond van den heer Meek die in Bende(?) een plaats voor G wist! God zij geloofd. Hoe hoop ik dat het zal lukken. Wij bespraken alles, waarop ik er bij W erg op aandrong om morgen met den eersten trein naar Amersfoort te reizen om daar mondeling te praten met het A.b. Ik belde mh M nog op, kreeg mevrouw die er alles vanaf wist en zei geen tegenbericht ontvangen te hebben. ik belde toen bij de Portheines ook Flor op om te vragen of W daar kon logeeren wat gelukkig kan.

5 april Ik kookte nog even pap voor W die met den vroeg trein vertrok naar Amersfoort. Mijn gebeden vergezellen hem: hoe hoop ik dat hij eenig succes zal hebben! Ik was den heelen dag bezig aan het verstellen. Kreeg een gezellige brief van P die mh Meek te logeren had gehad en ons aanried te doen, zooals wij juist gedaan hadden.

6 april Toen we gegeten hadden kwam plots Anton aangezet, die ik toen gauw te eten gaf. Hij had 101 verhalen en was erg opgewekt. Blijkbaar zeer in zijn sas met het leven dat hij nu heeft in den buitendienst van de VVO. Hij moet er heele dagen op uit en geniet er zeer van. Toen ik juist in bed wilde stappen werd er gebeld en kwam W terug, die van het AB te Amersfoort gezonden was naar dat van Venlo. Daar was hem alle medewerking toegezegd zoodat wij goed hoop hebben. W was vanocht na gisteravond voor het eten bij Florence gekomen te zijn en er een gezellige avond te hebben doorgebracht, om 8.16 reeds naar Venlo vertrokken. Hij heeft zich zeer geleid gevoeld daar alles ook vlot verliep en hij erg geschikte pers trof. Wij zijn zóó dankbaar en hopen nu maar het beste.

7 april We missen Godert erg. Gelukkig dat hij volgende week bezoek krijgt van iem die W’s groeten overbrengt en zegt dat er voor hem gewerkt wordt.

8 april De goede gaven stroomen ons toe. (opsomming). Kon G er maar bij zijn! Thuiskomende een PDA br van Godert met weinig nieuws, alleen dat hij in geen 2,5 maand van ons hoorde. Arme kerel!

11 april Daar de lijn gisterochtend bij Woensdrecht gebombardeerd is, zullen zij zeker een reis met hindernissen hebben. het is heerlijk te constateeren dat zóóveel opgewekter is dan van den winter en zijn werk nu hij sedert een week of 4 in den buitendienst heerlijk vindt.

12 april Ik moet er steeds aan denken dat hem gisteren of vandaag mondeling de groeten van zijn vader zijn overgebracht en hij weet dat wij voor hem bezig zijn!

13 april Er zijn nu al 8 bunkers op Schoonoord. Brevet had een tel van de heer Meek gehad om hem te vr W te zeggen dat hij voor 12 u iemand in Den H op moest bellen. Dit deed W en die mh vroeg of we voor G zouden wenschen dat hij in de NO Polder geplaatst zou worden. Dolgraag natuurlijk! Mocht dit eens lukken, wat zouden we blij zijn.

14 april 1944 Met Paula ging ik daarna naar het spreekuur van dr Pel voor mijn hallux phangus. Hij ried mij aan naar een orthopedische chirurg in een grote stad te gaan. Thuisgekomen had W een br gehad van den heer Gr meldende dat G a.s. dinsdag op reis zou gaan, hij inviteerde ons te komen logeren. Zeer vriend. Zou nu niets lukken van de mooie plannen voor G? Wij zijn er wel wat over terneergeslagen al geven wij alle hoop nog niet op. W schreef direct terug aan den heer Gr, ik aan aan Lou K. Daarna gingen W en ik even naar TH. ’s Avonds kwam een telegr van Tom de B. : ‘zoudt u mij zaterdagavond 9 uur willen opbellen’, dus morgen. Wat zal dat weer zijn?

15 april Vanavond gingen W en ik naar Portheine om Tom op te bellen, maar de telefoonjuffrouw zei dat de familie geen telefoon meer had. W en ik probeerden te telegr, maar dat zou morgen met den zondag niet bezorgd worden, toen probeerde ik toch bij dr Brongers, daar Paula mij herinnerde dat ik pas nog opgebeld had – en – toen lukte het opeens wel en kreeg ik Tom, die een rendez vous voorstelde om ons over G te vertellen, maar ik zei hem dat wij maandag naar A zouden gaan. Hij stelde toen eerst voor daarheen te reizen, maar ik ried het hem af, zeggende dat wij misschien G zelf zouden spreken. Het leek door de tel een opgewekte aardige jongen, die zei echte warme vriendschap voor G te voelen. Heerlijk is dat. Hij vond het prettig dat G uit het kamp kwam en dacht dat het best zou lukken met hem aan den grens te krijgen, zooals hijzelf.

16 april Heelen dag erg bezig geweest voor G een koffertje te pakken, Paula bakte nog een cake en pofmais, Mina’s moeder babbelaars.

17 april P en ik hadden een goede reis en kwamen precies om kwart voor 5 te A’foort waar Lou ons opwachtte met de meededeling dat G met een transport vannacht om half 4 zou vertrekken, wat mij grooten schrik gaf, want hoe hem dan te bereiken? Even later spraken wij mw Gr die ons vertelde dat het mis niet door ging, het was dus zeer vaag en ik verlang om met W naar den heer …. die er meer van weet . P en ik dronken thee bij Lou en den heer K waarna mw Gr weer kwam die intus weer inf voor ons was gaan inwinnen en zich oneindig veel moeite geeft. Dierect daarop gingen P en ik naar het station, waar we mw en den heer Gr vonden, waar met den trein van kwart voor 8 was W niet meegekomen. We gingen toen theedrinken met lekkere koekjes bij de fam Gr. en om kwart voor 9 gingen mh Gr en ik naar het station. Geluk was W er toen wel, had aansluiting gemist in Den Bosch. We begaven ons toen direct naar den heer … die onze gr aan G had overgebr en juist erbij was dat hij een neusbloeding had (geeneens blauw bloed zei G). We moesten de gr terughebben. In iedere geval vertrok hij niet vannacht, maar er zouden nog transporten zijn overmorgen en 24, dus rekken! (..) Het kamp zou geheel leeggehaald worden. De menschen op de D vliegvelden te werk

28 april W en ik ’s middags weer Ter H waardsch en met den Baas rondgeloopen om de vernieling in oogenschouw te nemen. De lindenlaan rechts van de oude beukenlaan bestaat niet meer en ze waren zoo mooi. In 1927 geplant! Ik bewonderde W die opeens zei: wat is er nu een mooie grootsche kijk gekomen op het bosch daarachter! Bij de vroegere jachttent waren ook boomen gezaagd en in het scherm achter den groote vijver zijn ze ook druk bezig. Dat vindt W wel heel erg. Bij Dekker zaten we nog even en kreegen een kopje heete melk met suiker. Een allerliefste brief van Htte en een gezellige brief van Paula wachtte ons thuis. Dat was een groote troost.

1 mei Moge G in deze maand bevrijd worden, God geve het! We gingen weer naar Ter H. W ging met den baas meekijken naar nieuwe boomen die vielen. Ik maakte in den tuin eeen doos klaar voor P met spinazie, asperges, radijsje en twee blikken sardines waarvan P er 9 vandaag gezonden kreeg uit Portugal, verm van Aernoud Koch.

4 mei W kwam thuis met het nieuws over de vrijlating van Heintje B na 4,5 A’f. Wat zullen H en Heleen blij zijn. Lou schreef ons dat we mis over een dag of 5 een beslissing zouden hooren, moge het gunstig zijn voor G! Op ter H was het vreeselijk. De zware olmen in de laan 1916/17 lagen nu ook en zomaar in het plantsoen, dat natuurlijk erg gekraakt is. Overal een ontzettende rommel en reeds honderden boomen weg. In den tuin is het dan een oase. We waren samen nog op de boerderij. Dronken er melk. Van Htte en Piet een br met ingesloten cl br van Godert van 26 april. We begrijpen er niets van dat hij niet meer in de z barak ligt en zelfs voetbalt. De brief was vol goede moed en humoristisch.

5 mei Met W naar Ter H waar er weer veel vernield was o.a. vlak over de kettingbrug de prachtige esschen. Het was een ellendig gezicht, die chaos overal. Thuisgekomen een brief van Fanny die een bericht bevatte dat zij op 19 april een tel van W ontv had van 7 april. Het stemt ons innig dankbaar. Wij hoorden sedert 13 januari niets meer van W. God is goed op ons! (..) Van Paula en van Anton brieven en van Ed von Baumh aan wien de heer Patijn schreef: ‘uw protegé vL toont zich een bruikbare kracht, terstond bereid en met eenv werk te beginnen en met het doorzettingsvermogen om in deze weinig interessante arbeid niet te verslappen. Hij werkt sinds eenige tijd buiten en naar ik verneem, voldoet hij ook hierin heel goed’. Prettig te hooren .

6 mei Hein B jr kwam hier met zijn kale kop; het is 3 mei uit het PDA ontslagen en kwam de hartelijke groeten van G brengen. Deze is op de hoogte van onze bemoeiingen, hoopt erg op de N/O Polder maar anders moeten we verder geen moeite doen voor D Grensganger kan niet meer en dan blijft hij liever daar waar hij het niet kwaad heeft. Wij vroegen hem goed uit naar G. H is afgekeurd, had van 12/2 tot nu in de z barak gelegen met dysenterie, diphterie en dubbele longontsteking maar moet zich hier aan het arbeidsbureau weer laten keuren. Hij dej bij ons.

9 mei Ik was ’s middag op ter H waar de ravage doorgaat. W kwam kw voor 7 uit Nijm, waar hij vannacht gelogeerd en Paula vanochtend in het Zhuis bezocht heeft.

10 mei Fatale datum 4 jaar geleden en hoe lang nu nog? W teleph naar Kampen waar men nog geen antwoord had over de jongens, die op de lijst voor de NOP staan, maar in ieder geval gingen die niet naar D. Dat is al heel wat! Nog maar wat geduld nu.

12 mei Vannacht ontzettend veel vliegmachines overgevlogen en lang er op geschoten. Ada en Mina gingen er van naar beneden en ik keek lang voor het raam naar de kleurige lichtkogels. Overdag waren ook al heel veel overgevlogen. Een vrees. idee de ellende, die zij aanrichten. Ik wachtte tot kwart na 4 op W, ging toen alleen naar TH, plukte er lelietjes, radijs en sla en kreeg van Betje schapenkaas.

15 mei W ging vanocht. naar juffrouw Stapel en sprak er Aern daarop naar C’s Sachbearbeiter, van wien hij hoorde dat C’s zaak nu bij een gerecht was en hij er niets meer mee te maken had, maar dat W een Besuchschein kon krijgen. W en A besloten daarop morgen naar Haaren te gaan. W bracht A mee naar Delft. Willempje was zoo schattig en begint flink te grijpen en aardige geluidjes te maken. W en ik wandelden na de koffie en vroegen bij het waterloopkundig laboratorium of we het model van de Schelde mochten zien. Wij spraken er den onderdir Schijf en de Ing de heer Beckering Vinckers, die ons alles uitlegde, heel interessant was het en zal het nog meer zijn als de proef met water wordt genomen.

16 mei W ging reeds vroeg naar Voorburg en vandaar via Utrecht waar hij Aernoud zou zien, naar Haaren. […] W kwam om 11 uur thuis, ik had nog een heel diner voor hem. Hij was erg opgewekt en … dankbaar, zooals alles geloopen was. A mocht echter niet toegelaten worden voor het bezoek, wat heel jammer was. W had C wel half uur gesproken, waarbij C eerst wel aangedaan was. Sedert november wist C van niets meer, had geen enkele brief gehad, wel pakjes. W had genoteerd wat hij hem wilde vertellen. C was op 5 dec te Luson, 300m van de Spaanse grens en op 2400 m gepakt. Hij was met 12 geweest wv 4 de grens bereikten. C kon niet meer, had van 4 dec 7 u ’s avonds tot 5 dec half 2 geloopen door de sneeuw. Eerst had hij 4 dagen te Luson gezeten. Was bij het pakken mishandeld, toen een maand te Toulouse waar het beter was geweest en hij aardige Franschen had ontmoet, toen in een ellendige ouderwetsche gev te Parijs met honderden w.o. vele boeven, slecht en omsth voor zijn kwaal in een ziekenhuis, hadden ze daar niet de instrumenten voor het onderzoek en kwam hij in Schev terecht en sedert 16 maart te Haaren, waar hij het best had en tevreden was. Hij had zijn eigen kleding aan, was niet kaalgeschoren, zat met een heel aardige mh uit Delfzijl, dokter met wien hij veel spelletjes deed. Ze kregen ontzettend veel toegestuurd, zoodat hij vroeg den jongens te zeggen niet zoveel toe te sturen.

Henriette had W ook nog van alles meegestuurd. Zij is altijd zoo vrijgevig. W vertelde natuurlijk alles uitvoerig aan Aernoud waarna zij samen nog togen naar mw … die daar zooveel voor de gevangen doet ook dmv het R kruis en als particulier.

17 mei Ik ging ’s middags alleen naar TH waar W later kwam. Het ziet er troosteloos en rommelig uit, maar in het achterbos waren ze tot nu toe niet behalve 9 lindes in de buurt van de hofstee.

20 mei W en ik naar TH waar men nu bezig was dikke bomen te zagen rechts van de kast laan, prachtige olmen en een dikke eik. Een ontzettende verwoesting daar, om bij te huilen.  

22 mei Weer koud weer. Henri heelen dag in bed vanwege zenuwen. W kwam thuis met bericht dat de D de sluis te Vlis hebben opengezet om de tankgracht, die heel laag staat te vullen. Het zoute water stroomt nu binnen en voor de lage bouw en weilanden om Vlis wordt gevreesd dat zij onder komen te staan. W had het er druk mee, nu Henri in zijn bed blijft liggen.

24 mei Onze beste G jarig. We denken extra aan hem evenals zijne vrienden dit doen. We kregen ontzettend aardige part.br van Nick, Arthur, Frank, PM die allen vol trotsch van hun Praeses. Verder kregen wij bericht van alle kinderen, ook van G die schrijft afgekeurd te zijn door het RK voor D en eenige kans bestaat dat hij weldra weer eens thuis zal zijn, maar we moesten ons maar niet verheugen- en het kon ook wel 3 a 4 week duren of heelemaal niet. God geve dat wij onzen braven kerel weldra ongedeerd terug mogen zien! Wij denken veel aan hem vandaag.

26 mei P en ik deden vanochtend boodschappen en na de koffie ging zij met W naar TH. Zij vond de vernieling ook heel erg. Joan L slaagde heden voor zijn eindexamen gymnasium, een groote vreugde. Wie had gedacht dat deze dag zoo vreugdevol zou eindigen? Vanavond zaten wij allen in de serre, toen W de poort hoorde opengaan en opeens zei: ‘Daar is Godert’! Mijn hart stond een oogenblik stil en Paula kreeg ook een schok en daar kwam onze beste jongen binnenstappen met zijn zwaar houten koffer en zijn soldatenmutsje op zijn kale bol. Verder verbrand en goed uitziend. Het was een emotievol weerzien, God zij gedankt dat wij onzen jongen gezond en wel terug mochten krijgen. Welk een gr vreugde! Direct liepen W en P naar het tel. kant. om Delft een tel. te zenden. Wat zullen ze daar ook gelukkig zijn. G liet zich de gebak. aard. en reebout heerlijk smaken en vertelde natuurlijk erg veel, waarbij de humor niet ontbrak. Joan kwam met heerlijke taartjes zoodat dit voor de twee feestvierende families een waar feest was. Later kwamen Suze en haar man de L’s feliciteren voor Joan en ons nat ook. G neemt een heerlijk bad. Vanochtend om half 7 werd G en 27 anderen uitgeroepen en werd hun gezegd dat zij het kamp verlaten konden. Met moeite kon G den trein van 10 u halen.

27 mei G had lekker geslapen. W minder: vanaf 6 u was hij erg aan het piekeren geweest over G daar niet alles couleur de roses is. Hij wou naar RK gaan en ik besloot mee te gaan, wat W prettig vond dus gingen wij spoedig na het ontbijt. We hadden geluk en ontmoetten de juiste pers om ons te helpen en aan verschillende bescheiden te helpen, zoodat we opgelucht teruggingen. God helpt ons. Dat merken wij. Zoo ook ’s avonds toen wij den heer H te K opbelden. G kan in de NO polder te werk gesteld worden, het is heerlijk. A kwam opeens na het eten binnenstappen. Ontzettend verbaasd en verheugd G te zien, hij wist het nog niet. H en P seinden terug: ‘zouden toesnellen indien mogelijk’ men mag namelijk geen felicitatie tel. verzenden.

28 mei Een zegen nu de 3 kinderen hier te hebben! We lieten dr Pel even komen daar G een leelijke puist aan zijn bovenbeen heeft, die hem nogal pijn veroorzaakt. De dokter vond het niet heel erg. Zei om met benzine schoon te houden – den omtrek – en dan een gaasje met dik Ichtuolzalf en een zwachtel.

29 mei: Mina waschte voor A al het vuile goed dat hij had meegebracht en ik verstelde zijnen sokken. Had het den heelen dag druk daarmee en met strijken. Het is heerlijk G bij ons te hebben, hij loopt moeilijk door de puist aan zijn been, die we behandelen met ichtuolzalf maar het verband hindert hem met loopen.

30 mei W en ik brachten G en P naar den trein van 6.25 met 2 fietsen. Hoezeer hoopen wij dat G goed zijn bestemming mogen bereiken! Waar zou hij vannacht slapen en hoe zou het hem verder gaan? Moge zich alles ten goeden keeren en hij spoedig een onderdak en Ausweis krijgen! Fietstocht langs het Sloe: Helaas zagen wij weer ontzettend veel dijken met nagenoeg geen boomen meer, het is een vreeselijk gezicht.

31 mei Wat was ik blij toen eind van kw na 12 een tel van G kwam dat alles goed was en hij maandag moest beginnen. Hij had het gisteren om 6.10 Zwolle verz. Alles gaat zoo langzaam tegenwoordig. W had zich al erg zenuwachtig gemaakt. We vermoeden dat hij wel naar Delft zou gaan. We redden vanochtend de Ginko, die voor het huis staat en waaraan ze net begonnen waren te zagen. Ik deed een papier om den boom met een touwtje:’byz boom Ginko moet blijven staan!’ Het had veel succes. Iedereen las en keek dan naar boven. Ik bracht A met bagage met de fiets naar het station en we waren al op het perron toen we vernamen dat de trein slechts tot B op Z reed daar de lijn naar Roosendaal gebombardeerd was. Goddank dat G en P er gisteren goed langs zijn gekomen. Mina hoort vandaag dat haar nichtje van 3,5 jaar gisteren aan longontsteking is overleden. Zielig. Ze was niet geheel normaal.

1 juni W bracht A naar den trein van 6.25. Hij zal wel een reis met hindernissen hebben, want naar wij hoorden waren de knooppunten Zutphen en Zwolle ook gebombardeerd. Het was heerlijk alle kinderen hier gehad te hebben met Pinksteren. W en ik gingen ’s mid naar KK waar ons voor G zijn distr papieren werden gegeven, heerlijk dat dat nu ook voor elkaar is. We plukten veel bloemen op TH en haalden een schapenkaasje op de boerderij.

5 juni Jansje, de dienstbode van de L’s had vrijdag een oproep gekregen dat zij bij een boer moest gaan werken maar zij was niet gegaan. Zaterdag kwam de politie procesverbaal maken en moest zij ’s middags wel komen en vandaag ook. Zij werkt met handschoenen aan!! en vindt het vreeselijk. Zij is zo op haar gemak gesteld. Mina vond het best als zij weg is. W tel. met G die vanwege steenpuist nog bij Htte is en met de NO polder telephoneerde dat hij nog niet komen kon. Als het gaat, wou hij overmorgen naar Briët in Hilversum. Een brief van Piet meldde dat Willempje is geopereerd aan een liesbreukje vrijdag, maar mocht zaterdag alweer thuiskomen. Hij was een nacht in Bethel [prot ziekenhuis]. Ze zullen wel gedacht hebben aan een half jaar geleden toen Leonoortje daar ziek was. Hoopenlijk is de kleine baas weer gauw hersteld.

6 juni Toen Ada van een boodschap thuiskwam vertelde zij dat de invasie er was en wel in Normandië bij Le Havre en Cherbourg. 7000 vliegtuigen hadden parachutisten afgezet, 8 grote schepen en 20 torpedobootjagers waren voor de kust. De menschen zijn er vol van. Wanneer zouden wij er hier iets van merken? W leest tegenwoordig ’s avonds altijd voor uit ‘de klop op de deur’ wat we in januari al zijn begonnen en ons zeer boeit.

7  juni Er schijnen grote gevechten plaats te hebben in N Fr. Hier merkt men weinig en is men bedaard.

9  juni Het heet dat de invasie in Fr goed gelukt is en ’t den geall goed gaat, maar welk een menschenoffers! Ontzettend en dat arme Frankrijk

10  juni Een moeilijke dag vooral voor H en P. ze zullen L’tje wel dubbel missen! Ik kreeg een briefkaart van H die wat slap is, waarschijnlijk zenuwachtig tav invasie. Wpje maakt het gelukkig goed. Ook een brief van G wn wij verlangend hadden uitgezien. Hij is sedert 7 juni bij Briët, na 1 week herstel, had nog een open wond aan zijn been en moest dit nog verbinden. Lantsheer vertelde dat de te werkgestelden van elders (OT) alle teruggingen ook dat er dynamite in de in de gaten onder andere bij stationsbrug was aangebracht.

13  juni Mina en ik na ontbijt naar den tuin. Plukken er 5,5 kg aardb waarvan Mina 10 potjes jam maakte. Vrijdag zijn P en Benny wel 8 maal opgebeld dat de invasie in Vlis was en heeft Htte daarover ook opgebeld, die natuurlijk van niets wist. De menschen maken elkaar ook wel gek. A had ook allerlei geruchten gehoord over Zeeland waarvan het enige juiste is dat de teleph afgesneden is. W en ik maken wel een vluchtkoffertje klaar en schrijven dingen op die we mee willen nemen. W leest me weer heerlijk voor in de serre, waar we lang zitten. Vlak voor ons op het Bolwerk zijn weer afschuwelijke loopgraven gemaakt. Er zijn weer nieuwe troepen!

15  juni W en ik na de thee naar TH om aardb te plukken wat naar wij vermoedden anderen voor ons deden. We gaven een emmertje aan Betje D, die ik ook een toile de soie jurk van mij geef voor Maatje. De baas vertelde dat morgen 20 burgers met het zagen op TH zouden beginnen van 7-6 u. de baas wou probeeren met den onder off nog eens te spreken.

16 juni W zeer zenuwachtig. Kon vanochtend niet slapen en zat aan al zijn zorgen te denken zoals nu weer dat zagen van 20 burgers en het schijnt dat geen enkele boom vergoed wordt, dat zal vreeselijk zijn, want hoe kan W de zaak dan weer in orde maken? Mina was om 8 u al weer op TH voor den aardbeipluk, ik een uur daarna. We plukten 5 kg en ook rhabarber. Mina maakte 13 potjes jam. We hebben nu van de laatste 4 dagen 32 potjes.

19  juni Mina ging al vroeg aardbeien trekken, kwam met 3 kg thuis. Toch was het nog erg zoeken geweest en niet zooals andere jaren. Koude, gebrek aan zon en roovers? Ik ging na de thee alleen om onrijpe kruisbessen te plukken. De voorman Van Overveld, Hoek, kwam in den tuin en een soldaat ging van den aardbeien eten, maar maakte zijn excuses toen hij mij zag, zocht den tuinman. Het geeft te denken!! Het is wel ergerlijk dat we zelfs in den tuin niet vrij zijn.

21 juni Mina plukte van half 8 tot half 11 veel aardbeien. Ik kon er nog 4 menschen pleizier mee doen: Ant, Liesb v N, Trude en Mina’s moeder. We waren nog even aan bij de Pagter, die ons feliciteerden met G’s vrijlating. Piet de P is al 2 jaar weg!

23 juni Ik ging via den tuin naar K’kerke om te probeeren een tabakskaart voor G te krijgen, wat niet lukte, toen naar Mina’s moeder die het wat beter maakte. Bij Mina Q ging ik ook even aan. Zij zei mij er wel al een jaar mee te hebben rondgeloopen, maar dat ze vond dat het haar plicht was ons te waarschuwen dat de baas ons zoo bedroog en dat het vooral den laatsten tijd heel grof is en in samenwerking met Adriaanse en Geschiere en dat ze zich veel hout toe eigenden en verkoopen evenals heel veel andere dingen. De arbeiders zijn zoo bang voor hem en durven niets zeggen, maar in de buurt roept men er schande over. Ik zei haar dat we het wel vermoedden van den baas, niet van de beide anderen en dat ik haar bedankte dat ze het gezegd had. Mina was er geheel van onder den indruk en schreide er bij, de goede trouwe ziel. Thuis, alleen met W vertelde ik het W die het allerberoerdst vond maar we kunnen er niets aan doen, in deze rechtloozen tijd, mogen hem niet eens ontslaan. Het is wel ellendig. W en ik gingen samen aardb plukken, (daar worden er ook veel door hem en verm. Overveld geplukt). Ik bracht een emmertje bij den Pagter en een aan Jaantje Meyer.

24 juni Alleen erg naar dat G’s steenpuist zich uitbreidde en hij er nu een heeft op z’n gr teen en niet loopen kan, de arme kerel. Hij heeft slechts een dag gewerkt. 

28 juni Mina plukte vanochtend weer aardbeien. Ik verzond doperwten aan Htte. Mina nam toen ze ’s mid haar vrijen middag had aardbeien mee voor haar moeder, zuster en schoonzuster en ik bracht er nog aan m’n vroegere naaister.

1 juli Er gaan vele verhalen dat Kortgene door het projectie van de V1 is getroffen, waardoor 14 huizen vernield zijn en 7 dooden. Heel erg is het. Thuis berichten van de 4 kinderen: Paula geslaagd met examen mensendieck! Bravo! G: De dokter in den polder ried hem aan elders genezing te zoeken, prettig voor G.

3 juli Mina had massa’s aardbeien geplukt vanochtend. We konden nog aardbeien weggeven. Van Paula bericht dat zij en Cordula Westpalm van Hoorn assistente van het Mens Instituut kunnen worden in september. Een grote wensch van Paula vervuld. We zijn er dus erg blij over. W las De klop op de deur uit, een allerprettigst boek, waarover hij een halfjaar deed!

5 juli Mina en ik plukten vanochtend weer. Twee burgers, die nooit een zeis in handen gehad hadden, moesten het gras op het achtergazon maaien voor exercities met paarden! Toen ik weg wilde gaan, kwam een D die in het huis woont, vragen of hij bloemen voor den generaal mocht hebben. Daar hij het netjes vroeg plukte ik riddersporen, waarvoor hij zeer dankte. Hij was met een ander alleen in het huis, verder was het enkel Casino. Er waren veel ratten, de vlooien had hij weggekregen, ze hadden veel last van muggen, dat kwam van der See! Ik bleef verder thuis en naaide. Ik was na de koffie bij vrouw Verhagen, die het goed maakte in het ziekenhuis.

7 juli Mina was reeds voor 6 uur op Ter Hooge, plukte een emmer aardbeien en een met kruisbessen en was na 7 weer thuis. (…) Projectiel van de V1 snorde vanmiddag over ons en is ontploft bij het Arnekanaal. Gelukkig geen dooden. De Engelsen hebben iets uitgevonden om het projectiel van koers te doen veranderen.

8 juli Mina was alweer om 6 u op Ter Hooge om te plukken. Ik deed boodschappen vanochtend en ging ’s middags met W en Ada plukken op TH. Vanavond brachten W en ik bij Snijders en de Pagter. Hoorden dat de spoorbrug bij Vlake 2 voltreffers gehad heeft en de pers. Brug ook beschadigd is. De treinen gaan nu steeds tot Vlake alwaar men over de pers brug moet loopen naar den trein, die aan den andere kant staat. Vermoedelijk zijn meer bruggen in ons land getroffen.

10 juli Den laatsten tijd komen er steeds V1 over, vannacht ook een paar en gister avond hoorden, hoorden tot nu toe niet van dooden, behalve op 1 juli te Kortgene, maar het is geen prettig idee. Brieven van G en Htte. G is bijna beter en waarsch vandaag weer naar Emmeloord. W was met Stoppels even in de zaal om naar een verzakking in het parket te kijken, was ook in biljart en eetkamer waar de vloer er vreeselijk uitzag. Op het achtergazon wordt een springbaan voor paarden gemaakt voor 2 officieren en 1 oppasser. 6 lui zijn er al 1 week aan het werk. Diepe greppels worden in het gazon gegraven.

13 juli Onze goede A 28! Hoe hoop ik dat hij een gezegend jaar moge hebben! Mina maakte weer 7 flessen sap. Een lange brief van Paula en Anton. Gelukkig goede berichten en dankbaar voor de Ter H’se producten.

14 juli (…) Met Mina geplukt.

15 juli Ada en ik plukten op TH, waarbij Maatje en Betje hielpen, die een emmer bessen cadeau kregen

17 juli Besprak met Ada of zij en H eens moeite wilden doen om iets anders te krijgen voor huisvesting daar wij toch wel graag weer alleen wilden zijn. Ze zullen hun best doen. Met Willem en Maatje D fruit geplukt; ik gaf Betje D een heeleboel voor jam te maken.

21 juli Hooren van aanslag op Hitler door D officieren. Veelen gewond, 1 doode, H slechts licht gewond, een ieder heeft het erover. Ik ben den heelen dag bezig om een rand aan een blouse van Htte te smocken opdat W die kan meenemen.

24 juli Mina en Paula gingen vanochtend veel bessen en frambozen plukken voor jam voor Htte.

26 juli Ik ging vanmiddag alleen plukken, kreeg hulp van 4 Dekkertjes en was gauw klaar. Gaf hun een pan vol kruisbessen. Luik kwam zeggen dat hij een spitbriefje had gekregen nb wees plaatsvervanger! Lantsheer neemt het nogal kalm op. In de courant een stuk over totale gebruik van arbeidskrachten voor den oorlog. Zouden nu op het laatst allen mannen nog gedwongen worden mee te doen? Zie courant uitknipsel.

29 juli Vanochtend met P groote groene trommel vol albums etc naar de Nederlandse Bank gebracht, waar W vandaag als plaatsvervangend agent zat. wij hebben er ook twee andere pakken al staan.

31 juli Paula en ik brachten W en Piet naar den eersten trein van 6.20, daar zij beiden loodzware koffers hadden. Piet 9 potjes jam, 4 flessen sap, 35 appelen en dan nog van de fam W. (..) W had vergadering Fontainehofje te Amsterdam, zou vanmiddag eten en slapen te Delft. P ging weer naar bed, maar ik bleef Mina helpen zilveruitjes schoonmaken, een aandoenlijk werkje! Vanmiddag met P op TH geplukt, kreeg 4 ons boter voor Htte van Betje D. Zoo aardig.

1 aug (…)Htte wachtte ons op met de fiets. Piet, hoorden wij dat hij vanmiddag naar Friesland was vertrokken, wat wel jammer is. Willempje is weer veel gegroeid en zoo leuk geworden. Hij heeft nu 2 tandjes en begint te praten, hij heeft prachtige bruine oogen!

4 aug Voor wij vertrokken hielpen wij H nog een beetje. Ik vond het wel naar H zoo zonder hulp achter te moeten laten en Piet komt pas 7 aug thuis. (…) Kees vertrok en even daarna kwam een tel van W ‘zie bijlage’ dat we Zeeland moesten verlaten en onderdak konden krijgen op de Hondsdonk. Welk een slag nu weer, vooral voor den armen W die vakantie zoo noodig heeft. Onze trein zou 5.08 vertrekken. Ik pakte dus weer in, maar we lieten een deel daar achter om nog eens terug te kunnen komen! Vic ging rusten. Om 4 uur kwam Margreet die uit logeeren geweest was en even later Kees wien Bep op zijn kantoor had opgebeld. Allen vonden het erg naar voor ons en wijzelf vonden het zelf ook erg suf, maar hopen spoedig terug te kunnen komen. Na theegedronken te hebben, waarbij we een groot stuk flensjestaart kregen, brachten de vL’s en Bep ons naar den trein, nadat ik Hetty een tel had gezonden, dat wij zondag niet konden komen. Te B op Z vernamen wij dat de Vlakerbrug weer ernstig door bommen is getroffen ‘gisteravond’ maar de reizigers konden toch nog Vlissingen bereiken. Van Kruiningen tot Kapelle reden wij in goede bussen door het door de volle maan prachtig verlichte landschap. Met driekwartier vertraging arriveerden wij om kw voor 12 te M’burg. Kregen een papiertje om ons op straat te mogen begeven en belden om 12 u W uit zijn bed, die erg blij was ons te zien. Hij was ’s middags om kwart voor 4 gekomen en had al veel gedaan. De reden waarom we uitgezet worden, is dat W een leidende positie in zou kunnen nemen als de zaak omdraait!

5 aug De heelen dag was het een va et vient van menschen, die van hun medeleven blijk gaven, waarvan sommigen moeite voor ons wilden doen. Tenslotte heeft Welleman Münzer weten te bewegen zijn toestemming te geven voor ons verblijf hier, maar Korte moest ook nog gewonnen worden. Welleman effende het pad, maar W moest er zelf ook even heen. Hij zei W openlijk dat hij bang was dat W als de Engelsen kwamen de leiding zou nemen en toen kwam er een heel lesje over het Bolsjewisme etc. Tenslotte eindigde hij met te zeggen dat W blijven kon en hij hoopte dat het spoedig vrede zou zijn en wij weer op TH en hij dan weer eens duiven bij ons mocht schieten! De kronkel! W bedacht ineens dat hij degene was, die W permissie gevraagd had duiven te mogen schieten, maar hij had nu de jacht over gedaan aan den generaal! Je doe maar. Enfin, we waren toch maar blij dat het zoo afliep en iedereen feliciteerde ons. We besloten toen morgen maar weer op reis te gaan.

6 aug Om 5 u opgestaan, pap gekookt en met onze valiezen en een rugzak naar den trein. […]Te Roosendaal aangekomen waar W’s trein voor Breda gelukkig stond. (…)

7 aug Heb vannacht niet kunnen slapen vanwege duizenden muggen. Schreef een langen brief aan Mina. (..) Gelukkig was het bericht over Pau erg overdreven en ging ze zelfs vooruit. Ik ben er erg blij over. Het was een verwaarloosde bronchitis, waardoor zij longontsteking kreeg. Zij had steeds hooge koortsen, maar vandaag voor het eerst 37,5. [..] Daarna bezoek aan Vic.

10 aug Een raadselachtig tel van Godert ontvangen wat ons door de houder van het postkantoortje werd uitgelegd nl dat de geadresseerde vertrokken was naar Laag K. We keken dus naar elken stoomtram, maar G stapte niet uit. Hij moet toch gisteren reeds vertrokken zijn uit de NOP. Misschien logeert hij ergens en komt zaterdag. Maar hoe kreeg hij nu al verlof? We begrijpen het niet.

11 aug De post bracht ons een brief van G met onaangename bericht. G was bij H en Ch en zou naar M gaan heden. (…) ’s Avonds bij thuiskomst kwam er een tel van G dat hij morgenochtend aankwam.

12 aug Om kwart voor 1 stapte G uit de stoomtram wien we direct naar boven namen om allerlei van hem te hooren. Het was niet safe meer geweest in den NOP, zelfs had hij met anderen maandagnacht in de rimboe geslapen, een deken mee. Dinsdag en woensdag bij de Boreels, donderdag en vrijdag bij H en Ch, had weer veel avonturen beleefd. Het was echter niet persoonlijk dat hij gezocht werd, maar al die jongens van de NOP. Toch waren er nog 300 gepakt. We waren dankbaar hem bij ons te hebben. Voor het eten zaten we ook nog even in den overtuin en maakten kennis met den heer Putman Cr met wien G herinneringen uitwisselde over Scheveningen. Hij was juist 21 juli ontslagen, had 7 wkn gezeten waarvan 4 te Scheveningen, had een zoon van 25 te Vught.

13 aug G voelde zich niet lekker (waarschijnlijk zenuwen, de arme!) Hij kwam niet aan tafel, ging dadelijk in zijn bed liggen. aan het dejeuner kwamen wij de fam Sandberg: Hannie van Lynden- de Beaufort een 18 jarige jongen Van Asbeck en een 25 jongen Van Aersen die samen een fietstocht maakten. Hannie sprak ons, erg vriendelijk, aan en in de loop van het gesprek, deed zij ons een zeer aanlokkend voorstel ivm G wien wij ervan op de hoogte stelden. Hij kwam er voor uit zijn bed en wij spraken er lang over, het voor en tegen overwegende, maar tenslotte wees G het af. Wilde liever eigen keuze. Ze was ontzettend sympathiek, spontaan en lief, dat ik hoop haar later weer eens te ontmoeten.

14 aug Vandaag is het juist 1 jaar geleden dat G in St werd opgepakt. Moge de Heer hem vandaag behoeden op zijn tocht naar Z. De arme kerel was wel zenuwachtig, moest vanochtend al met de tram van half 8 weg. Wij deden hem uitgeleide, gingen toen weer naar bed. Wij vervolgen hem op zijn verdere reis in gedachten. De arme Paula is vannacht erg misselijk geweest, zoo dat we onrustig sliepen. Ze voelde zich vanochtend niets lekker en bleef den heelen dag in bed, bijna niets etende. Daar de drogisterij gesloten was, haalde ik bij mw Cordes wat wonderolie.

16 aug (…) opeens was ik zoo moe en haalde met behulp van W en P een bankje, dat halverwege stond. Na een poosje rusten, kon ik weer verder. Misschien vandaag wat teveel geloopen. Gelukkig bericht van de goede aankomst van G.

19 aug Vannacht hoorden wij ontz bombarderen als nog nooit tevoren. Roergebied? Het leek dichterbij. Goddank werd mijn trein niet beschoten, wat tegenwoordig veel gebeurt. W en P haalden mij af aan het station en vertelden dat er vannacht ook zoo ontzettend gebombardeerd was. Bleek later Gent te zijn geweest. toen we bijna thuis waren, zagen we opeens Anton, die in denzelfden trein gezeten had. Hij 3e ik 1e klas reizende. Hij had eenige dagen vacantie en kwam nu gezellig thuis. Met ons vijven praatten wij gezellig onder het genot van limonade, want het was erg warm.

27 aug: Brachten 3 kg bloem voor de inzamel-manden voor de in D tewerkgestelden.

31 aug Weer verjaardag van HM, zonder Haar. Wanneer zal zij hier weer zijn? Moge Zij gespaard worden voor Nederland!

1/9 Zouden er deze maand groote dingen gebeuren? De D’s trekken overal uit de dorpen naar Vlis. om daar over de Schelde te steken. Thuisgek. een br. van Frank om te vr. of W. morgen in Den B. een Besuchschein voor C. [Carel van Lynden] wil halen om dezen Zond. tus. 2 en 4 in het W.G. te A’dam te bezoeken. W. was er zeer door ontdaan, want zij vergeten nat. weer dat we van hieruit niet kunnen telegrafeeren of telephoneeren en Betsy zou aan het station Breda komen. Tenslotte besluit W. dan maar per 1e gelegenh. te gaan, ofschoon hij ‘t vreeselijk vindt. ‘t Is ook lang niet ongevaarlijk het reizen op ‘t oogenblik [treinen ondergaan soms bombardementen] en de vraag is of de toegang tot Zeel. niet opeens afgesloten zal zijn. 

2/9 De Lantsh. laten door D Los hun hebben en houden naar de v. Doornincks overbrengen tot gr. genoegen vooral van Mina. Wij hebben ‘t goed met hun gehad, maar prefereeren toch vrij te zijn. De stemming overal is geweldig optimistisch. De Geall. zijn al in België (Bouillon) en men zegt 5 sept. te Breskens, wat ik niet geloof. Dat ware te mooi. 

3/9 …hoorden er dat Finland gecapituleerd heeft en de Geall. al in Doornik zijn. 

… W kwam binnen! Hij was gist. in Den B. nr het Feldgericht gegaan en vernam er dat het verplaatst was nr Roermond. …lijn bij Eindh. gebomb. was W zag er toen van af en spoorde nr Breda. [nr Lugtenburg en Valkenburg geweest waar hij Frank ontmoette. W en M, beiden opgelucht dat W weer thuis was, bang dat hij Zlnd niet meer in zou mogen] 

[Gr’ma op kraamvisite bij Puck van Empel]: Opeens waren er ontz. veel vl.tuigen aan alle kanten in de lucht en zeer hevig geschiet. Puck was zo angstig en vroeg mij de kl. Elisabeth mee naar ben. te willen nemen …

4/9 De berichten zijn geweldig! De Geall. zijn al ver in België tot op 60 km v. Ned. Vanocht. werd gezegd dat Vlis. K’kerke Souburgh, alles wat achter de tankgr. [tankgracht] ligt binnen 48u moet evacueeren en 4000 menschen uit M.b. Mina zeer in de put vooral over haar zuster, die dezer dagen bevallen moet. Wij willen de heele fam. opnemen, wat Mina aan haar zuster Martien gaat zeggen, die een dag in de stad is om bij Boogaard te helpen. W. heeft verg. met allerlei hoofden van takken v dienst en Dieleman. Om 2u wordt bekend dat heel M.burg nr Z-Bev moet gaan voor morgenav. 8u. Er zullen er niet veel gaan! W en ik gaan niet naar tH maar doen boodsch bij kruideniers om voorraad te hebben. Overal staan menschen te praten. Men hoort den heelen dag de kanonnen. ‘t Is een angstige tijd, W en ik zijn gelukkig kalm. Overal worden fietsen weggehaald, zoodat M. niet op haar fiets nr. Kkerke wil gaan en maar hier blijft…

5/9 Een zeer eigenaardige dag vol belevenissen! ‘s Ocht. toen ik nog een paar boodsch. wilde doen, zag ik overal groepjes menschen staan praten. Gewerkt wordt er niet.  W.M. en G naar boerderij van Dekkers op Breeweg om te kijken of ze daar onderdak kunnen krijgen, mocht dit nodig zijn. M. kan in de ‘mooie’ kamer slapen, de heeren in het hooi. Ze nemen spullen mee, halen zilver tevoorschijn, etc. Er zijn allerlei berichten dat delen van NL bevrijd zijn.

6/9 Gr. teleurst. overal daar de ber. van gist. onwaar zijn en het zelfs de vraag is of de Geall. wel in Ned. zijn. … Op N-Bev is er al opstand uitgebroken, zijn de 40 mil. het eil. afgegooid en 1 boerderij v. een NSB’er en een van een zw. h. [zwarthandelaar] in brand gestoken. 

W en ik ‘s mid pruimen en perziken geplukt in den tuin en daar er geen D. in het huis waren, hebben we het heele huis doorgelopen van de zolder tot de kelder. ‘t Ziet er vrees. uit, onbeschrijflijk vuil en rommelig, overal resten van eten en leege glazen en wijnfl. In de keuken stonden de gr. al. pannen zoo op den grond met etensresten erin. ‘t Zag er daar allersmerigst uit en een stank! Thuis is Mina toch enthous. om er weer heen te gaan en schoon te maken. 

7/9 Ellendig om niets v.d buitenwereld te hooren-geen post, geen cour., niets.  [courant=krant] Daardoor weten we ook niet wat te gelooven van de geruchten, die steeds opduiken. 

Om half 4 begon er een orkaan te woeden, die 1 uur aanhield en ontz. veel verwoestingen aanrichtte. […] Wat zal ‘t wel op t.H. zijn, waar het scherm weg is? We zijn angstig te moede. 

8/9 [W.M.G. nemen de schade op op ter Hooge] Gist waren we nog zoo vol moed om terug te gaan, nu zinkt mij die in de schoenen en lijkt alles hopeloos. (…). Enfin ‘t was zeer vervelend en intusschen sleepten mil. onze brave Ford uit de schuur om die in beslag te nemen! Alles loopt ons tegen en ik heb vooral erg m W te doen. Mina haalt vanmidd. tomaten die ik in de tent [theetent in de moestuin] liet liggen en 4 meloenen. … De heele stad is weer zenuw. opgeschrikt daar het heet dat wij binnen 48u Walcheren moeten verlaten allemaal. W. kwam thuis v een verg. met Dieleman. Er worden 25% uitz. gevallen gemaakt w.o. wij ook vallen, maar de alg. opinie is dat niem. gaan zal. 

9/9 W had ‘t vanocht. druk met veel geloop om zijn Polderambtenaren ook te laten blijven, wat gelukte. G en ik deden vele boodsch. zonder veel gevolg want overal was het: “dat hebben we niet meer”. Vreeken is na maanden werken bij de weermacht weer terug bij ons en is daar zoo blij om. 

De auto is weggesleept en op de rommelzolder zijn ze ook geweest…Het is nu een troep uit Normandië z. leiding. We spraken er een in de tuin die vd appels at. … Nu staat het evacuatie bevel door heel Walcheren aangeplakt. Maandag voor 12u moeten de menschen weg zijn… wachten en waarheen dan? Het is waanzin. Iedereen praat erover en maakt zich ongerust. Hooren dat de AngloAm in Eede (Z.Vl) zijn. Of het waar is? Op de stoep van tH waren vanmiddag 2 gev Engelsche parachutisten.

10/9 Een onrustige, beklemmende Zondag. Voor het stadhuis staat den heelen dag een file van menschen, die vergunning willen hebben om te blijven. Priester doet het voor de Polder, waarvan allen een krijgen, alleen W niet (werd door de D. geweigerd). W is er zenuwachtig over, maar gaat het morgen in K’kerke probeeren. Men zegt dat voor den trein van 10 u gist. slechts 30 menschen waren en deze pas om 11u. vert. [vertrokken]. is, niet verder dan Goes, waar de menschen toen tot 4u op stoepen konden zitten. Ook gaat ‘t gerucht dat op de Sloedam veel doode paarden en kapotte gemitrailleerde auto’s zijn en men er niet langs kan. De Moolenburghs zijn vanocht. om 5u te voet met veel bagage vertrokken naar Wolphaartsdijk! Verder hoort men van niem. die weg is. In Vlis. pamfl. gestr. dat de bevrijding spoedig zou wezen. 

11/9 W en ik sliepen heel slecht, vooral W is erg zenuwachtig, ik heb erg met hem te doen. Na ‘t ontb. gingen hij en G samen te voet nr K’kerke (ze konden nog een eindje op een wagen meerijden) en gelukkig lukte het dadelijk om voor ons allen, Mina incluis, bewijzen te krijgen dat we blijven mogen + een dat we voor ‘t raam moeten hangen. 

Om 12u moesten de menschen weg zijn, maar om dien tijd stond er nog een geweldige queue [rij] hier voor ‘t standh. om bewijzen te halen. ‘t Is levensgevaarlijk op de Sloedam, evenals op ‘t Veersche bootje. Den heelen dag vliegen jagers en bommenwerpers er overheen en er gebeuren vele drama’s. Gist. en eergist. zijn er slechts 30 en 50 op het perron geweest voor den bewusten trein, die eergist. tot Goes ging. Gist. zou er een goederenwagon voor de ouden en gebrekkigen worden aangehaakt a/d a/d mil. trein, maar toen de trein vertrok, bleef de g.wagon staan! En zijn de menschen teruggegaan. Er worden veel bewijzen van vrijst. gegeven. Vreeken moet weer voor de D.W. werken en hoeft dan niet te gaan. Er kwam vanocht. post. Een brief van Htte met ingesloten brief van Pla van 4 sept. Wij schrijven vanav. weer aan alle 3 kind. een briefk. W en ik informeerden vand. nr Puck, die een embolie van de long kreeg, heel naar want ‘t ging zoo goed. ‘t Is wel heel zielig. We hoorden dat de evacuatie 3 d. is uitgesteld!

12/9 Er zijn minstens evenveel menschen op straat als de vorige dagen. Zou het van de D. nu een prestige kwestie zijn? Er zijn tenminste zooveel bewijzen gegeven! Veel gevlogen vandaag en naar wij hooren brandt Breskens. ‘t Heet dat de Geall. bij Valkenswaard ons land binnen zijn. Terneuzen gebomb. Het verkeer over de Schelde zou overdag vanwege de vele beschietingen zijn stopgezet. Mina wandelt weer op en neer naar K’kerke, meent dat alles op ter H. is weggetrokken. 

13/9 In den voornacht slecht geslapen vanwege veel schieten, vliegen en bombardeeren. Overdag nog rustig – en geen nieuws. W en ik nr t H met G. De Duitsers loopen in den tuin alsof die van hun is! 

De ambolie is nu in Puck’s been en ze moet 6 weken abs. stil liggen. 

14/9 We hooren niets van de buitenwereld. Door het bomb. op de Sloedam van gist. av. is deze voor den trein weer versperd, waardoor post niet in en uitgaat. Geve God dat het onze kinderen goed gaat en ze over ons niet teveel in angst zitten! Het heet dat de Geall. reeds enkele plaatsen in ons land bezet hebben, maar ze worden niet met name gen. om geen aanduidingen aan de D. te geven. Verm. Valkenswaard en omg. Eindh. Een spoorwegwerker is gister b/h bomb. omgekomen. Aangezien er j.m. worden gestuurd nr de Sloedam, is het voor j.m. beter zich niet op straat te begeven. 

15/9 De baas vertelde dat het nu vrees. was op ter H., dat er vannacht tusschen half 11 en half 6 voortdurend auto’s en motorfietsen zijn opgereden, in de Kast.laan een gr tent is opgezet w.v palen van omgekapte dennen zijn gebruikt en er niem. meer langs mag in dat deel zoodat Verhage over den gr. weg nr zijn huis moet. G en ik gingen na de thee te voet nr tH, vonden de druivenkas abs. leeggehaald, namen zelf 4 meloenen, tomaten, enz. mee. ‘t Is wel heel erg. Bij 2 boeren hadden ze uit de kelder de boter en het vet weggehaald, bij Vader een kalf, bij Dekker een wagen en 2 tuigen en zoo gaat het maar door. De v.d. Brandelers zijn uit hun huis gezet.

16/9 Om half 8 en half 9 zijn er 2 V1’s afgeschoten, men zegt vanaf Vrederust in Seroosk. we hoorden beiden heel duidelijk. Ik was al om 9 u bij A Heyn om boodsch. te doen en moest toch nog een klein half uur wachten voor ik aan de beurt kwam, maar ik kon nog alles krijgen. De kruidenierswinkels kunnen niet meer aanvullen, daar er geen aanvoer meer komt. Zout en gist zijn schaars. 

W en G hedenmid. naar den tuin, spraken den baas die zegt dat de V1 op t H wordt gem. en ze daarom in een gr deel v h park niet meer mogen komen. 

17/9 Vannacht om 12.12 een hevige slag en naar wij dachten een gebr. glasruit in de badk. terwijl een vl.tuig vlak overkwam. We schrokken hevig. Vanocht. bleek dat er alleen maar een ruitje nr ben. was gevallen. Een bom was gevallen op het sportterrein en had in de Meidoornlaan veel glas e.a. schade veroorzaakt. Gelukkig niem. gewond. […] Om 7 u gingen er na elk. weer 2 V1 in de lucht en vanav. om 8u nog een, w.v. wij de rook zagen. Onder ‘t eten geweldig lawaai v.h. afweer en vele vl.tuigen, die ook bommen wierpen. […] Daar veel mannen en jongens op straat en in de huizen opgepakt worden om aan de Sloedam te werken, gingen onze mannen maar niet uit. Nieuws: tusschen Trier en Aken zijn de Geall. over een front van 100 mijl over de Siegfriedlinie. In de buitenwijken van Aken wordt gevochten. De Duitschers waarschuwden de bev. v.h. Rijngebied dat zij zich tot over de Rijn zouden terugtrekken. Eeclo bevrijd en bij Hulst (Z.Vl.) waren de Geall. over de grens. 

18/9 Ik deed boodsch. en hoorde dat ten Z. van Lek en Rijn een gr. luchtlandingsleger met Tanks is gedaald gisteren. Duizenden parachutisten. Volgens de D. radio in Tilb Eindh en Nijm. Een ontz. bericht hoorden wij vandaag nl dat in Biggekerke gist. om plusminus 7 u vele bommen zijn neergek. o.a. op het huis van Coba Zachariasse-Dekker, waar de heele familie in de kelder zat. Zij, haar man, en 5 dochtertjes zijn omgekomen, de oudste zoon, Lein met een wagen naar ‘t Z-huis vervoerd en 1 dochtertje ongedeerd. Ik ben er den heelen dag mee vervuld. Bij Dekker waren ze ook zoo treurig. Vader D. was juist bij Kezan toen Quist het kwam vertellen. Ik ging alleen even heen en weer nr Dekker voor de melk. 

23/9 Om half tien kwam de Feld. Gendarmerie om te zeggen dat we op TH terecht konden en liefst spoedig. Ik liet Mina nr W gaan om hem te waarschuwen, maakte met G boterhammen, G ging per fiets, ik te voet naar TH waar W en Mina ook waren. Ik vond ze op de rommelzolder die zijn naam nooit beter heeft bewaarheid. Het is een onbeschrijf. rommel. Alles door op over op elkaar. Laden van de inhoud beroofd of op den grond gesmeten, schilderijen, spiegels, kapotgeslagen, alle lijsten kapot vooral vergulde lijsten, de inhoud van een zak kapok overal verspreid, prentbriefkaarten en brieven overal op den grond, lappen uit de lappenlade, portretten, kleedjes –alles door elkaar. Kleeren veel gestolen o.a. mijn hermelijnen bontcape en al het bont wat in blikken trommels was bewaard. Deze waren geheel leeg, de trommels gedeukt. Antiek porselein lag ook in stukken op den grond. De chaos is zóó groot, dat men niet weet waar te beginnen. Toch doen we deden we dat gelukkig en waren weldra in een stofwolk gehuld. Mina had een ode mand ontdekt waarin we telkens weer rommel deden, die M dan weer naar beneden bracht. We konden eigenlijk maar langzaam opschieten omdat het zóó vol stond. Toen er hard gevlogen en geschoten werd, zijn we naar buiten gevlucht met onze boterhammen en hebben we, gezeten op een boomstam tegenover de bruine beuken in het oude park, gepicnict. Daarna zijn we weer doorgegaan, een afschuwelijk werk. Om half vijf zijn we even naar Dekker gegaan, waar Mina melk en wij koffie kregen. M ging daarop naar huis om voor het eten te zorgen en wij weer terug naar TH. Ik werd er moedeloos van dat we zoo weinig opschoten in de chaos. Om 6 uur gingen wij huiswaarts, G per fiets, W en ik loopend. We zouden ’t anders wel gewaagd hebben op den fiets, maar ik had mijn sleuteltje niet bij mij. Onderweg begonnen ze weer hard te schieten en riep de Poorten Jr. ons binnen om te schuilen. We zagen de bommen neerkomen bij Domburg, waar het flink rookte in de duinen. Om kwart voor 7 waren wij thuis, waar het eten ons best smaakte en vroeg gingen wij naar bed. De bommen van gisteren vielen op het huis van Konraad, hoek Ter Hoogestraat, dat helemaal in puin ligt, een Coppoolse 40 jaar, kwam om; achter de fabriek van Alberts, waar een 64 jarige Mondeel om het leven kwam en op Ter Hooge vlak bij de Oranjerie, waarvan ongeveer alle ruiten sprongen. Het bomgat is zeker 4 m diep en heel wijd.

24/9 (zondag) W moest nog even op de PZEM zijn en zag opeens in de Gravenstraat onze auto gecamoufleerd staan, waarop hij direct naar de Feldgendarmerie ging en tusschen deze in (wat zullen de mensen praten!) daarheen ging. De chauffeur had hem gevorderd zoo hij zei voor een Gen in Goes, maar de Feldgendarme zei dat hij een Schein had moeten afgeven. W zou er een kunnen krijgen op de Griffioen! Om 1 uur werd er weer erg geschoten, Men zegt bommen op Vlissingen. Vannacht Souburg en Vlissingen. De Baas was juist gisteren ochtend al naar Souburg ontvlucht omdat was afgegeven dat er bommen op Toornvliet zouden vallen.

25/9 Allen afzonderlijk naar TH in stroomenden regen. Ik schuilde nog even op de Breeweg bij Ter Poorten, maar ofschoon ik overschoenen aanhad had ik evenals Mina kletsnatte voeten. We werkten den heelen dag op den rommelzolder en slaagden er in eenigszins orde te scheppen en het af te sluiten. Intusschen bracht Mina al het kristal uit mijn provisiekast naar de brandkastkelder over. Er liepen een 3 tal ongure soldaten die binnen wilden en W onbeschoft behandelden. W zond G daarop naar de Feldgendarmerie die tel naar Vijvervreugd, waarop er een Feldwebel kwam, die een wacht meebracht. De Feldgendarme had ons gezegd dat er steeds wacht zou zijn, maar toen wij vanochtend kwamen was er niemand en het huis helemaal open. Om 1 uur picnicten we op de stoep! De Baas kwam aandragen met een lange uniformjas van Wim! (kletsnat), (2 antieke vasen) een lakdoos (van mijn wol)! En een cosy, die hij een soldaat die er mee sjouwde en zei het in het bos gevonden te hebben, ontnam. Hij wou de vaas kapotslaan, maar de Baas belette het hem. W’s jas kwam nb uit een van de blikken trommels, waar hij keurig tuschen vloeipapier had gelegen. Op de zolders boven was de chaos nog veel erger, het is om wanhopend van te worden. Al Wilhelmine’s inboedel die bij ons stond, is doorzocht, betrapt, besmeurd, leeggehaalde etuis, kapotte kasten.. om bij te huilen en van ons boeltje ook alles over door en op elkaar gesmeten en getrapt en met messen er in gestoken. We begrijpen zelfs niet hoe het mogelijk is zóó’n chaos te maken. Het tart alle beschrijving. Ik vrees dat we na 2 dagen nog niet klaar zijn. Deze keer namen wij onze fietsen maar, die bij Dekker stonden en reden goed naar huis. Daar wachtte ons een verassing nl brieven van Htte en Paula van 13 september, maar goede berichten. Ik ben vandaag diep in put. Ik probeerde een brief van mij vanochtend ter Rode Kruis te verzenden, maar ze namen nu alleen maar briefkaarten mee. Ik deed mijn brief toen maar gewoon op de bus – ik ben vandaag diep in de put!

26/9 Weer met ons vieren naar TH en hard gewerkt op den appelenzolder. We verbaasden ons telkens over de grove wijze waarop alles kapot is gemaakt. Zoveel mogelijk vernield, in de eerste woonkamer aten we onze meegenomen boterhammen op. We werkten heel hard.

27/9 Vandaag weer dito als gisteren. Nu begonnen we ook aan de kachelzolder, die wel het toppunt van vernielzucht is. De groote antieke kasten zijn geheel leeggehaald, alles over den grond, vertrapt, besmeurd, uitelkaar verwrongen. Alle lenzen zijn bv gehaald uit kiektoestellen, uit de vergrootingslantaarn, uit stereoscopen; de projectielantaarn is geheel grondig vernield, alle plaatjes over den grond, waarop stevig getrapt en meubels over gesmeten. Mooie klokken zooals een witmarmeren en een zwartmarmeren van W’s kamer geheel in stukken, een Friesche keukenklok dito. Tusschen alle rommel overal brieven van mij aan Wim, prentbriefkaarten, boeken, modebladen, tijdschriften, inhoud van mijn woldoozen. Men is tijden bezig om zich een weg te banen. G doet pr werk en houdt er den moed in en Mina is ook bewonderenswaardig!

De berichten van buitenaf zijn eenigszins in mineur. De tegenstand bij Arnhem is zeer groot en er wordt daar fel gevochten. Nijm is in geallieerde handen, maar heeft veel te doorstaan gehad. hoe zullen Paula, H en Charles het wel maken?

28/9 W had vergaderingen zoodat we allen maar eens vak namen van TH.

29/9 Om 10 u waren wij er weer met ons vieren en werkten den heelen dag door. ‘Tis ellendig werk; overal vindt men kleine en grootere onderdeelen van dingen, die men soms wel, soms niet thuis kan brengen en nu we aan het eind van ons ruimen kwamen was alles toch nog erg door elkaar en ik kan er als een berg tegenop zien als we terugkomen om daar aan te beginnen. De D waren veel in huis om meubels van hun en stroozakken te halen. Ze waren erg gek en hielden zg vergadering met Churchill, Rosev en Hitler en ze proclameerden den vrede en toen W er aankwam, zeiden ze dat het vrede was en ze eig. op den Eigentumer des Schlosses moesten drinken. Ondertusschen…. ze zijn nog niet weg.

30/9 Met G boodschappen gedaan en aan kennissen Gronings kroon à 30c ‘t kg verkocht. We stikken er in.

Oktober 1944

1/10 En zou deze maand hem brengen? God geve het. [….] Niet veel nieuws. Het gaat langzaam bij Arnhem.

2/10 Ik vrees dat onze kinderen angstig voor ons zijn. God helpe ons veilig door dezen moeil tijd!

3/10 W,G en ik waren om 9u op TH waar de Feldg aanwezig was om met ons alles na te gaan en de schade op te nemen. Het was echter niet te doen en gelukkig hielden ze er vrij gauw mee op. Het was toch maar een wassen neus. We kregen nu opdracht om de zaak te taxeeren, wat we thuis afz deden en soms tot heel verschillende resultaten kwamen, maar tenslotte werden we het eens. Het was nb voor een bedrag van f 7135. Of we er ooit iets van zullen zien? Om 1 u begon een hevig bombardement dat tot wel 3 uren duurde en spoedig daarna het rampzalig bericht van een groot gat in de W’kappelsen zeedijk van 85m breed en aan weerschzijden nog over 100 m gescheurd. 1/3 e van W verwoest en vele menschenlevens verloren en instroomend zout water. W werd dadelijk bij allerlei conferenties geroepen wb een met de D.s. Geconstateerd werd dat er niets aan te doen was, alleen electr malen hield nog wat tegen, maar het grootste deel v Walcheren zou onder komen te staan. Een ware ramp. TH kunnen we nu wel afschrijven, want het zoute water zal het hout doodmaken. Het is ontz en men is wel verontwaardigd over de Oranje-radio, die zegt dat de Zeeuwen zich opofferen evenals Leiden dit met het ontzet deed. Vergezocht en dit is te duur betaald! Arm W’k waar iedereen fam van elkaar is. Wat post betreft was de dag goed: G kreeg vanochtend zelfs post van 1 okt (van dr v Spengler) verder brieven van Htte en Betsie en tenslotte kwam de Hr v Tijen een brief brengen van P en een van G van Liedje.

4/10 We piekerden beiden in bed over de ramp van Walcheren. Het gat in de dijk is nu reeds 125 m groot. Men spreekt van tussen 200 en 300 dooden, een weg is in W niet meer te vinden. Er wordt hard gemalen. W had den heelen middag weer besprekingen over eventuele evacuatie en over het aanleggen van een binnendijk rond WK van 15 km wb 8000 menschen zouden mee moeten helpen, maar de ing. Zegt dat de tijd ervoor te kort is, het water te snel en er geen 8000 te vinden zouden zijn. Met de post weer een brief van Htte, nu van 28 sep, waarop ik ’s avonds uitgebreid antwoordde. Goede berichten ook over W-pje en Paula met wie zij telephoneerde! Vanavond gingen brieven aan Htte en Paula weg via een koerier van ‘de Schelde’. We waren veel in de weer om plaats te maken in garage en kelder en de Baas met Vreeke en Leo kwamen met 2 wagentjes aard en veel groenten brengen. We hebben de ouders, zuster en broer van Mina gevraagd hier te komen als zij om het water weg moeten. Vlgs deskundigen duurt het nog een kleine 3 weken voor het water K.kerke bereikt, maar dan komt het ook in de woning van Marinusse. Met W was ik eerst bij de Quisten om te condo met Coba. Er zat ook een ouderling Priester. M gaf mij 1 k boter bij het weggaan waarmee ik erg blij ben. Toen gingen we naar Leinse, daar vrouw L bij de ramp te W haar zuster, zwager met 2 kinderen en haar schoonzuster verloor. Ze waren niet thuis. Mevr Visbeek, die met 2 kinderen en een kar 85 kg Gron Kroon bij ons kwam halen, zei dat vand 200 westkappelaars te Vlis in een massagraf begraven werden. Vreeselijk. Aan den Baas en arbeiders zeiden we dat ze in geval van nood op TH konden gaan wonen, waar water en brandstof genoeg is. Ze zouden het met de vrouwen bespreken.

6/10 Weer nieuwe onrusten in de stad. Op order van de Beauftragter Münzer moeten alle mannen vanaf 15 jaar zich opgeven om aan een dam te werken (rondom Vlis). Als men zich niet opgeeft wordt het als sabotage aangemerkt. Nat. werden er weer veel vrijstellingen gegeven o.a. voor het personeel van de polder W, maar dit decreet zal weer veel onrust veroorzaken. (…) Vannacht hoorden wij steeds maar door in de verte kanongebulder en bommen. Men zegt bij den Braakman. De geall zouden ook op 10 km van de Kreekerakdam staan.

7/10 Een angstigen dag was het heden. Vanmiddag was heel lang luchtalarm en hoorden wij veel bommen vallen terwijl het gedonder van het afweergeschut zich steeds liet horen. W had daarop vergadering en vernam dat er nu een groote bres is in de dijk rond Vlis. Bij fort de Nollen en bij fort Rammekens; het water schijnt naar binnen te stromen. De dam om de tankgracht , waaraan tal van burgers moesten werken en voor uit hun huizen gehaald werden, is dus absoluut overbodig. Iedereen boven 15 j moest er aan meedoen. Onze bakker kwam daardoor ook niet. Vanavond vlogen steeds vliegtuigen recht over ons heen en lieten bommen vallen, die niet veraf waren, het was zeer angstig en het luchtalarm duurde zeer lang. Vanochtend ging ik per fiets naar K’kerke om bij Marinusse te vragen of zij bij ons kwamen-maar zij wachtten liever af en gaan dan naar Kees in het dorp. Nu ging ik het vragen bij Piet van Empel, zal morgen antwoord krijgen. In het teruggaan kreeg ik bij Mina Q heerlijke koffie en 2 stukken koek, aardig.

8/10 Een eigenaardige zond! W had om 10 u weer vergadering wat er moet gebeuren. De bommen die gisteravond in M’burg vielen kwamen terecht in het huis van not [notaris] Batten t/o de bibliotheek in de Winterstraat en achter het park van Nieuwenhoven. Er kwamen 3 menschen om. Het was zeker een dronken vliegenier, die zijn bommen maar afgooide en in het wilde mitrailleerde. Aangezien het voor Margootje [Godert] niet raadzaam was om er uit te gaan, fietsten W en ik samen naar TH, eerst naar den Baas, waar we een poos bleven praten, toen naar het huis, waar we in de kelders het kristal en porcelein hoog plaatsten tegen het water dat volgens W zeker in de kelders zal stroomen. Door het grote gat in de dijk van fort Rammekens (men zegt 200m lang) is het water nu al tot achter het station. Vreselijk toch! W en ik waren een heelen tijd bezig, ook om een deel uit de br kast mee te nemen en ook velen goudrenetten uit de schuur. Puck van Empel die we met verpleegster en kindje hadden willen nemen, komt niet, daar ze met z’n allen in de stad een huis vonden. Nu ging ging W aan Sturm een opzichter vragen of die met vrouw en kind wil komen. We zouden morgen antwoord krijgen.

9/10 Deze komen ook niet. W en ik fietsten vanm naar Kkerke, spraken met de moeder en zuster van Mina. De fam had nl Mina thuis willen hebben en vanochtend speelde zich een scene af daar M zeer verontw was dat we tijdens het l alarm van zaterdagavond geen notitie van haar genomen hebben, terwijl zij alleen in de keuken zat in angst. Dat is ook niet goed geweest en wij zullen haar nu ’s avonds bij ons nemen, daar Mina zeer zenuwachtig is. Daarop gingen we eerst naar Emmy van Doorn, daarna naar de oude v D’s op Moesbos om ze te vragen bij ons te komen. Deze en ook Emmy waren zeer laconiek. Het water zou wel niet zoo hoog komen-en anders zouden ze boven gaan wonen en zou Dignus hun per bootje wel komen fourageeren; misschien gingen ze echter wel bij Dignus in. Ze waren ons wel dankbaar over ons aanbod. Nu gaven bij Dronkers (blokhoofd) op dat we 3 vluchtelingen konden herbergen. Zijn benieuwd wat we krijgen. Hooren dat de geall op Hoofdplaat geland zijn, maar dat ze ergens anders in Z vl zijn teruggeslagen. De Kreekrakdam zou onder vuur van de geall liggen.

10/10 De bakker en melkboer komen niet meer aan, dus moesten we zelf brood en melk halen. Tusschen 2-4 kan men post halen, de bestellers moeten aan de dammen voor de Dw werken. Door de dijkbreuk bij Rammekens staat het water nu tot aan de dijk achter het station. Mina ging naar huis tot morgenochtend. W en ik naar TH, namen allerlei mee uit de br kast daar deze in het water komt te staan. We waren ook nog even bij Dekker en kregen er een kopje warme melk m suiker. Vanavond ging W nog even nr D Tak om over het graven te praten. Men zegt dat de Geall bij Rilland zitten, dat het bij Hoofdpl. goed ging. Gebridged!

11/10 Van Rilland is niets waar. Vand 3 km over de Kreekrakdam getrokken. Hellen nacht en dag hooren wij schieten en bombardeeren. Vanmidd met M nr tH. W en ik eerst naar M Quist waar we van de slacht zouden krijgen (3 k spek en een st l worst!!) Daar begonnen de enorme b-werpers over te komen en hun lasten uit te strooien. Tus Veere en Vr-p is de dijk erg gebomb., zoodat ook van dien kant het water instroomt. Nog steeds worden menschen opgepikt, die bezig zijn met de omkading van enkele dorpen! De verhalen worden niet prettiger en de stemming somber. Na een kl uur vertrok ken wij juist toen Quist tot Mina’s vreugde, terugkwam met een voer s-bieten. W en ik gingen toen probeeren de “schat” op te graven, maar konden de plek niet vinden. Bovendien was er steeds lawaai boven ons, zoodat we maar ophielden, Mina bij D haalden, waarheen ze gevlucht was, en nog wat boontjes gingen trekken. Daarna naar de schuur om zooveel mog goudreinetten te halen, maar daar begon het gedonder weer. M erg angstig. Tenslotte gingen we er toch maar doorheen. Hoorden hier dat ‘t stat getroffen is, het Veilingsgebouw en een deel v.d Stationsstr. Welk een nieuwe ramp! W had verg vanwege inundatie, evacuatie en omkadingswerkz.h Dat de dijk bij Veere ook gebomb. werd, brengt weer nieuwe moeilijkheden. Mina zit nu ‘s av. bij ons vanwege de onrust. 

12/10 Vannacht heel veel schieten (in Z-Vl) en bombardementen. Met M zat ik nog ¼ u beneden (om haar) maar ze wou toen zelf ook liever in bed. Hoorde vanocht. dat op de Veerschesingel 7 pers zijn omgekomen bij een bom w.o. 3 Vlis. Vandaag niet nr tH geweest. 

13/10 Vanochtend kwam Meyers zeggen dat z’n zwager Chris Verhage met z’n vrouw en schoonouders de sl-offers waren aan de Veersche Singel. Ook een j vrouw met kindje van 9 maanden, vluchtelingen uit Vlis. kwamen er bij om. Het is wel heel ontzettend! W en ik gingen nr Verhage om te condoleeren. Ze zijn erg bedroefd. Daarop namen we den baas mee nr het dal om de schat te vinden, die na ½ u zoeken gevonden en opgegraven en nr huis gebr werd, waar we echter geen tijd hadden hem te inspecteeren. Toen met den baas door de kamers geloopen om te bespreken wat zij kunnen krijgen voor woning. Na weer appelen geladen te hebben, gingen wij nr huis, waar de Heer Bakker, ing v.d Schelde ons zat op te wachten en met wien ik allerlei besprak over ev wonen bij ons. W moest weer nr de verg die hij dagelijks heeft. Gist vernam ik van Mevr v Tijen dat de fam Mol hier nl niet zou komen. De Hr Bakker moest nog ‘t een en ander bepraten met zijn vrouw, die in het Noodziekenhuis Vlis ligt en Zond een baby kreeg. 

14/10 Vanochtend op de n-bonnen boodsch willen doen, maar niet mog. vanwege de file. Zal het nu Maand probeeren. Voor we vanmid nr tH gingen, kwam de Hr Bakker zeggen dat ze graag komen wilden; we bespraken toen nog een en ander, waarop nr tH. Daar nog dingen in de kelder weggebr nr den zolder. De kistjes geopend, ze waren wel vochtig maar de inh was goed gelukkig, vele zilveren vorken en lepels nog alsof ze pas gepoetst waren. Het ijzeren kistje had tusschen de wanden veel water. Gelukkig dat we ze opgegraven hebben. De baas spijkerde planken voor de keukenramen (opzij) die eruit waren door ‘t bomb. in ‘t bloemenlaantje onlangs. Toen we weg wilden gaan, kwam eerst Joziasse uit ‘t Ab.weg vragen of hij onderdak mocht krijgen voor gezin en vee op ter H wat we toestonden, Geschiere riep W aan en vroeg hoe hoog ‘t water zou komen, Hendrik Dekker vroeg om onderdak, waarbij we hoofdkaas en worst van zijn vrouw kregen; in de stad hield Franken van de Pauwenburg a/d Vlis weg ons aan om stalling voor zijn vee (8 koeien en kleinvee) en onderdak en net thuis kwam de Vlieger (vander van Leo) ‘tzelfde vragen. Er komen dus 8 gezinnen al en plusminus 33 menschen. G wil er burg. worden! Vand was de begrafenis van de Verhagens en Vermeulens, een zware dag voor de arme ouders. W en G ‘s av nog weer besprekingen met D Tak. Wij bridgden ‘s av. Mina zit nu ‘s av altijd bij als ze niet weg is. ‘t Nieuws is niet veel.

15/10 ‘t Water stijgt hard en ‘t dringt nu pas tot velen door dat het hoog komt. W en ik hoorden een heel goede preek van Ds Nolte i.d. Lutherse kerk. Er is nu een proclamatie aangekondigd om te komen helpen M-burg tegen het zeewater te verdedigen, onderteekend o.a door Lantsheer. De menschen hebben daar meer vertrouwen in en W ging direct na ons diner om half 2 weg om mee te helpen spitten. Hij werkte aan de dam, die van de Veerscheweg naar de Meidoornlaan gaat. De animo was geweldig. W schat dat er wel 2000 burgers a/h werk waren: mannen, vrouwen en meisjes en van alle standen. Jammer dat het begon te regenen. W werkte tot half 6 en vond ‘t eenig. Intusschen beleefden we thuis ook allerlei. Mh Bakker door ‘t water verjaagd, kwam plots. met een verhuiswagen v.d Schelde aan w.i. van allerlei en een ing v. Wageningen met klein jongetje en Ada van Leeuwen hielpen ook al mee. Bij de v Leeuwens zijn 26 menschen in huis. G en ik waren al bezig geweest mijn bureautje nr ‘t salon te brengen, enz. dus dat was maar goed. Er werd toen van allerlei binnengedragen en onze tafel verhuisde nr het salon waar wij ons nu geïnstalleerd hebben. Daarna ging ik met den Hr B een bezoek brengen aan zijne vrouw, die in ‘t noodziekenhuis Vlis (Kinderzorg) ligt, een schattig persoontje en een pikzw harig kindje. Ik bleef niet lang. Thuis Piet Dekker die spek en worst v.d slacht kwam brengen. 

16/10 Vand 10 j geleden dat onze lieve ouders hun gouden bruiloft herdachten. Papa vanuit de sofa. G ging op tH helpen om een dam in het Kanaaltje te maken tesamen met den baas, Vreeke, Verhage en 3 jongens en zoon Joziasse, die met een paard en wagen hielp!  ‘t Regende erg vanocht. Het water is schrikb gestegen, de vlucht naar de stad wordt steeds erger; het is zielig om te zien al die trekkende menschen met hun have en vee. Mina is niet teruggekomen uit K.k. ‘t Water te hoog en de familie zal er wel op aangedrongen hebben dat ze bleef. Ik zat erg in ‘t nauw […] Ik dacht dus niet anders of ik zou alles alleen moeten doen, toen daar als een reddende engel Mina Bosschaert (van Cécile) verscheen en den heel midd bleef, terw W en ik nr tH moesten. Er waren intusschen 4 off en een burger gekomen, die ingekwartierd wilden worden, tenminste 2 à 3 off. Ze hadden haar voorbijgeloopen en alle deuren opengegooid om in te kijken. Om iets van te krijgen! Ik ben er bepaald van ontdaan. Mina en ik maakten nog gauw de bedden van den Heer en Mevr Bakker op. Die moeten nu wel gauw komen! ‘t Is nu bij elven, maar er verschenen nog geen off-en. Op tH waren een massa gezinnen, die er zouden komen, bezig om schoon te maken. Er komen hoe langer hoe meer menschen daar. Zelfs hebben ze in de zaal voertarwe uitgestrooid, wat W verder verboden heeft. 

17/10 Ik maakte me al zorgen voor vand. maar ‘t liep gelukkig anders uit. ‘s ocht kwamen 3 off, die er gist ook reeds geweest waren en zeiden dat ze hier een pr kamer wilden hebben; ik ontv ze expres beleefd en liet ze het huis zien, ze nogmaals vertellend van de Vlis geëvac. die heden komen zouden met 2 kl kinderen. Ik denk dat dit hen wel wat afschrikte en ofschoon ze zeiden dat ze mis. terug zouden komen en “auf Wiedersehen” zagen we ze gelukkig niet terug. Daarop ging ik uit op de fiets om Mevr Bakker te waarschuwen liever vand. als morgen te komen. Ik moest een eindje door het water waden want op de singel stroomde het water van alle kanten en men zag menschen met karren vol huisgerei en vee; rijen achter elkaar! Vlak naast het Noodziekenh. (Kinderzorg) vermaakten kinderen zich op vlotjes. Mevr B lag tusschen een verhuisboel, want ze gingen er ook weg. Mina van Cécile, was om 10u gekomen om mij weer te helpen, maar hoe groot was mijn verrassing en vreugde toen ik, thuisgek. onze Mina weer zag, die door haar broer op de bakfiets met haar fiets erop tot bij ter H gebr. was! Een gr. zorg minder! G en W gingen op tH weer helpen met de dam. Er zijn intusschen wel 11 gezinnen op het huis die er zich installeeren en in de stal en garage is allerlei vee, terwijl op de zolder van de garage en schuur allerlei voorraden zijn! De baas gaat naar zijn eigen keus terug, dat vrij gegeven is. De fam. B kwam om een uur of 3, wat in huis allerlei drukte gaf. Ze aten heden met ons en zaten er ‘s av ook bij. Het elec licht ging om half 9 opeens uit; gelukkig hebben wij een petr. lamp en gingen met kaarsen naar bed. 

18/10 ‘t Water is weer hooger! G ging ‘s ocht weer helpen aan de tH-sche dam. Kwam op bloote voeten thuis. W en ik kunnen er niet meer door. G sjouwt met gr. manden goudreinetten op z’n bagagedrager en 4 fl melk in zijn rugzak. Ze halen geen melk meer bij Dekker; vandaar de overvloed. ‘s Mid ging G weer en kwam wederom beladen terug. Nog steeds ziet men menschen met wagens en karren en op bloote beenen de stad binnenkomen. ‘t Is hier nu propvol. W en ik deden boodsch in de stad o.a briefkaarten brengen a/h R. Kruis voor de kinderen en Zr Paula. De b’s eten weer bij ons en zitten ‘s av ook bij ons. Aardige menschen, maar Anneliesje is lastig en huilt veel, zeer driftig. Hoe anders dan ons lief L-tje!

19/10 Onze trouwdag 33 jr geleden. Hoe anders zijn de omstandigh. nu  en hoe zullen ze volg. jaar zijn? Waar zitten we dan en hoe leven we dan? God alleen weet het en wij zijn dankb. dat we weer een jaar voor elk. en de kinderen gespaard zijn. Zij zullen zeker aan dezen datum denken. G probeerde weer nr TH te gaan, maar kwam spoedig terug, zeggende dat het onmogelijk was. Het water was 2.84 M boven NAP ‘t Is ineens met 90 cM gestegen vannacht zoodat tallooze menschen overrompeld zijn. G en Bakker gingen vanmid. nr Vlis ravitailleeren. Langs het Jaagpad kan men fietsen, zelfs rijden de D’s er met auto’s de Nwe Vlis weg staat geheel onder. W redde met Priester en een deel v.h. PZEM pers de inhoud v.d. kluis

[v.d. PZEM, later door M. genoteerd]. G en Bakker hebben een kano kunnen leenen van de fam. V Leeuwen. Wij schreven R Kr briefkrten aan de kinderen en Betsy en Paula en begon ik een langen, uitv. br aan Htte. 

20/10 Vannacht wel een uur lang een zeer laag vliegend vliegtuig gehad dat steeds cirkelde en tenslotte een bom uitwierp achter de Z Vuider. Er was een uur lang luchtalarm en ik ging nog even nr Mina die op was, maar toch niet naar beneden wilde. Ook werd er zeer zwaar geschoten, want den heelen dag aanhield. Tot aan de kozijnen van de huizen a/d overkant staat het water . Het is één zee die men ziet, maar niet meer zoo woelig als gisteren, waarom de heeren besloten de tocht per cano te wagen. Om 10u vertrokken zij met z’n beiden, een typisch gezicht om ze de vest te zien oversteken, over de Singel en de eerstre straat in zoo nr tH. De tocht heen ging goed. Hun hulp werd ingeroepen voor een vlot op te halen dat was gaan drijven en om een boodsch over te brengen. Op tH zit nu Burg. Moens ook met z’n gezin. Ze (Moens) hadden tot de borst thuis in ‘t water gezeten en waren in de bilj.k. [biljartkamer] terecht gekomen; de baas in de eetk. want zijn vrijgegeven huisje was ook ondergeloopen. In ‘t huis van Leinse is een familie van Leerzem w.v. de vrouw eerstdaags bevallen moest. W ging vanavond in het pikdonker nr ‘t R. Kruis om te vragen daar (van Leerzem) hulp te bieden. G en Bakker hadden in de eetk bij den baas hun boterh opgegeten, kwamen terug met groente en melk. In den moestuin stond het water ook, maar met waterlaarzen aan hadden ze groente uit den tuin gehaald: prei, andijvie, boontjes, boerekool. Een gr zak uien en ook goudreinetten brachten ze mee. De terugtocht was heel moeilijk geweest daar er veel wind stond en veel golven, die overboord gingen, zoodat G bang was te zinken. Ze haalden nog net de N-poortbrug, lieten wat water uit de boot en peddelden door. Drijfnat kwamen ze aan. W hielp den heelen dag spitten om Klein Vlaanderen te behouden. Van een juffr aan de Seissingel kregen ze een kopje koffie. 

21/10 G ging op de Pol.post een vergunning halen om nr het overstroomde gebied te mogen gaan, wat hem voor heden werd verleend. Direct na de lunch vertrokken G en Bakker weer in de cano, wat ik kiekte. ‘t Weer was ditmaal beter, de zon scheen zelfs af en toe. Ze hadden een betere tocht dan gisteren, landden in het middenstuk van den tuin en namen veel groente in en 13l melk (in flesschen). G was ook nog even in ‘t huis. Overal in ‘t bosch loopen de koeien en in de garage staan er wel 30. Ze aten de groente van Leinse en ook wat uit onzen tuin. Een was gevallen in het bommengat en was op tH geslacht. ‘t Vleesch werd verkocht. G zag Duitschers per rubberboot de oprit opvaren tot den plataan waar het vleesch verkocht werd. Helaas dacht hij er zelf niet aan te koopen! W en ik gingen bij alle bruggen nr het hooge water kijken en zochten tenslotte Betje Dekker op, die met ‘t gezin zit bij Juliannes in de L Viele. Ze voelt zich er echt ongelukkig en vreemd, zonder haar boerderij en de beesten, arme Betje! De oude Dekkers zijn bij kapper Baljeu, vlakbij ‘t ziekenhuis. G en Bakker kwamen om 6u aan en wij hielpen gauw met lossen w.n de cano in den tuin werd gelegd. ‘s Av konden W en G 3 l melk aan Puck en 2 en ½ l melk aan Mevr v.d Brandeler brengen, die daar zeer gelukkig mee waren. Vandaag zwaar geschut a/d overkant. Men zegt dat Breskens gevallen is, maar van de dorpen in Z Vl schijnt weinig meer over te zijn.  (…) De “dronken Canadees” vloog weer een uur lang rond en er vielen weer bommen naar wij hoorden. We gingen pas laat naar bed. 

22/10 […] toen wandelden wij tot de duiker in de Nl weg, die het water niet had kunnen tegenhouden., zoodat het Poldertje links ook geheel overstroomd was. Toen weer terug, door de Stat.brug zagen wij mooie schepen van den Stoombootdienst, de “Juliana” en een niewue N°215 wegvaren, waarschl. om te zinken in den haven v. Vlis! M leek heden wel Parijs, zoo druk was het overal. ‘s Av brachten wij door met de Bakkers, die tracteerden op echte thee, cake en snoep. Wij bridgden met B. Mina en Liens werkten aan een legpuzzle. 

23/10 Veel kanongebulder vannacht. Breskens is gevallen, de meeste dorpen in Z.Vl zijn tot een puinhoop gemaakt temidden van het water, vreeselijk toch. Ik kocht een oranjeappelboompje voor de 3-e huw.verj.dag van de Bakkers. Vanmiddag een uur lang luchtalarm juist toen Henri Lantsheer bij ons was. Er werd ontz. geschoten, gevlogen en gebomb. en naar wij hoorden de sluizen te Vlis waardoor het kanaalpeil hooger zal worden. Er wordt een kade om de binnenstad gebouwd. Gisteren waren we nog een in de Kuiperspoort, waar dien nacht op een mooi oud pakhuis een bom gevallen was, gr schade aanrichtend in het huis van de Bruyn; de ruiten van V.Vader en van de Pels aan de achterkant er bijna allen uit. (…) G ging er alleen op uit, had een avontuur bij het abattoir, waar men hem vroeg of hij er binnen wilde varen, om haken en stempels te halen. Hij was er wel 1 uur bezig en zou als belooning wat zout bezorgd krijgen!! Hij voer op tH de tuin weer binnen (maar zat wel 1 uur in de tent met Piet en Leo vanwege ‘t luchtalarm, P ontz. zenuw. G vond zelfs dat het er erg toeging en er ontplofte een granaat in den tuin! G kwam tegen zessen terug met 12 en ½ l melk en veel groente. 

24/10 G en Bakker weer per cano nr tH, kwamen pas laat terug, daar de koeien eerst gemolken moesten worden, met 15l melk en Jules d’Aroles-peren. De baas en Piet waren vanocht p. modderschuit gekomen, brachten 1 k boter van Hendrik D en 2L melk van de Witte mee, erg prettig. G bracht na ‘t eten weer melk aan Puck en de v.d. Br.’s. De D’s zijn weer in Breskens. ‘t Moet erg zijn aan den overkant. Aardenburg en Eede abs. in puin. De baas zei dat er nu 75 menschen op tH woonden en de Besuyens er ook nog bij kwamen, dat was dan 83. Ds Oussoren hield vanmid een dienst in de zaal. Rond de binnenstad te M wordt nu door een aannemer een hooge omheinig gemaakt. 

25/10  [Grootpa en Grootma champignons zoeken° G was vanmidd alleen op tH waar hij in de verschillende kamers bezoeken maakte en weer met melk en peren terugkwam. De melk distribueerde hij ‘s av. weer. Mina en ik spelen ‘s av. patience à deux, wat Mina erg leuk vindt. 

26/10 Vannacht veel zwaar geschut gehoord. Ik bracht even melk aan Mina’s vriendin en aan Zr van Beveren voor haar kraamvrouw. [daarna bezoek aan kraamvrouwtje Van Strienen, wiens man in Dtsl zit, daarna weer paddestoelen zoeken met Grootpa). (…) G was met Outy Heyse vand nr Overduin per cano oa bij hun boer waar zij uitst warm aten. Ze kwamen thuis met voor ons 4 fl melk, 1 k boter en 4 kilo br. boonen. Ze hadden een goede tocht gehad, maar toch op een oogenblik water binnen gekregen, waarom zij op een bunker landden en de cano ontlaadden en omdraaiden. Vernamen dat parachutisten in de Zak van Z-Bev. geland zijn. 

27/10 G ging heden niet nr tH Piet Dekker kwam met den wagen van Moens en met Verhage en Piet Vreeke om ons hout, 5 mud aard. en nog veel groente te brengen. We lieten de aard en kool in 5 kisten op het balcon achter onze sl.k. brengen. W en G deden ‘s mid. een wand. door de stad, zagen het vertrek van plusminus 32 NSB-ers per “Zuiderzee” naar Dordrecht.

28/10 [G weer cano-tocht, W en ik veel inkoopen op onze bonnen] Het licht ging uit om ongeveer 6 uur, juist toen ik nog flesschen melk wegbracht naar v.c. Brandeler. We hebben gelukkig nog een petr lamp, die we aanstaken. De Bakkers inviteerden we om met ons aan tafel te komen. !gelukkig ging ong 1 uur later het licht weer op. Mina en ik deden vanavond patience à 2. 

29/10 Juist vanocht. sliepen we lekker uit, waren om half 10 beneden, hadden juist ons bord pap genuttigd, toen er gebeld werd en een 8-tal D aan de deur stonden, die W zeiden dat we over ½ u, later 1 u uit ‘t huis moesten en ‘t noodigste mee mochten nemen! De k v.d. Feldgendarmerie waren er ook bij, maar zeiden geen woord. De woordvoerder was een echte Mof, ‘t moest zeker gebeuren en sofort! Een ander huis zou ons worden aangewezen; dat konden we hooren op de Ortskommandatur. We waren verslagen en de Bakkers ook; die hielden zich bewonderenswaardig kalm. Met Jaap begaven we ons daarop naar de Ortsk. waar we een ondergeschikte te pakken kregen, die niet te vermurwen was. We zouden een soldaat meekrijgen, die ons het huis zou laten zien. Deze sold. was erg geschikt n.b. een Holl. diens vader nog D was en die er sedert 3 sept tot zijn gr ergernis bijgelapt was, bepaald een stakkerig geval. [Ze krijgen 2 huizen te zien, die hun niet bevallen] Ook is dit punt v.d. stad erg gevaarlijk waarom ik er niets voor voelde. We hadden bovendien aan de v. Doornincks gedacht en hadden lust om het daar te gaan vragen. [De van Doornincks zijn bereid hen op te nemen, Bakker vraagt bij andere mensen] waar we D’s in ons huis vonden, die in onzen kamers aan het typen waren. Wij begonnen toen met alle macht te pakken, kregen nos assistentie van Herre Fabius, Joan L. en Lantsh. had ons V. Loo gezonden. We pakten dus van allerlei gauw in, maar ‘t was erg moeilijk en de jongens brachten telkens een volgeladen kar nr de Heerengr. wat zij weer leeg meenamen. Ons zilver, bijoux, wat linnen, kleeren, ondergoed en l-middelen namen wij mee, maar er moest nat. veel blijven staan. De D’s beweerden nergens aan te zullen komen, maar we namen toch maar de sleutels van de kasten, kelder, prov. kast en 4 bovenkamertjes, appelenkamer en kamer Heyse mee. EEn D zei dat het alles Unsinn was en alleen maar werk van de Partei en hij het heel erg vond. Mina die niet bij de V D’s kan slapen, daar er beh. wij de L’s met Joan en Jansje en 2 vriendinnen van Mina v Doorninck; de dames Roose, ook zijn, kan bij Dronkers terecht waar Leuntje (vroeger bij Iet W.) dient, maar zij kan er alleen slapen. Wij gingen om 1u nr de vD’s en aten warm bij de L’s. G hielp Bakker verder. Na het eten hielp Mina met orde te scheppen in de chaos, we waren er den heelen mid.mee bezig. Lantsh zei dat we Trude niet konden vragen om Mina hier ook te houden, zoodat ik al van plan was om te vr. of zij bij Mevr Brongers mocht komen, toen ik het toch even met Tr wilde bepraten. Zij zei dadelijk dat M. nat. mocht blijven en nu zitten ze met 6 in de keuken. Ik was er opgelucht en Mina, die al met gr. tranen rondliep, evenzeer We aten ‘s av boterhammen, w.n. Ada en ik even bij de vD’s waren en toen boven zaten bij de L’s. Hoe anders is deze dag geëindigd dan we gedacht hadden. Hoe dankbaar zijn wij God dat wij zoo gastvrij bij de vD’s zijn ontv! Het licht begaf ons weer om 7 uur evenals gisterenav. Ik vergat gist. te memoreeren dat toen het licht uit was, er op de ramen gebonsd werd en er 2 duitschers aan de deur waren; een van hen moest ingekwartierd worden. Nadat we eerst tegengestribbeld hadden, boden wij tenslotte W’s kamertje aan, waarmee de off. genoegen nam. Hij zou om half 10 terugkomen. Wij sjouwden een divanbed en matrassen naar beneden en om half 10 kwam hij werkelijk, vergezeld door een 2-den off. De waschgelegenheid in de w.c. (een heel klein fonteintje) vond hij toch wel bedenkelijk. De andere zei dat er wel een oplossing in ‘t andere huis ernaast mis. was, maar toch zou hij mis. wel terugkomen. Er verscheen echter niemand! We hadden oorspronkelijk met een boerenwagen nr ter H zullen gaan met de fam Visbeek daar Ds V. zou preeken, maar dit moesten we afzeggen. 

30/10 We sliepen niet zoo best, daar er veel lawaai was van kanongebulder, schieten en in de lucht laten vliegen. Dit laatste bleken de kaden van buiten- en binnenhavens te Vlis. zijn en de Sloedam, die opgeblazen werd! We ontbeten met ons beiden, w.n. W naar zijn werk ging. Hij had met Springer e.a. per gr. boot nr Domburg en andere plaatsen zullen gaan en heeft het op mijn aandringen, gelaten. Ik vind dat we nu bij elk. moeten blijven, maar ‘t speet W wel. Ik ging na ‘t ontb. uit, was bij Mevr v.d Brandeler, Suze, Ot en Liens B. We kregen veel sympathie. Bij Suze zat de heele fam. gezellig en warm in de keuken, waar ze nu [hingen?], nu alle ramen aan den achterkant kapot zijn. Ik kreeg er een heerlijk kopje koffie en Ds en Mevr Visbeek vertelden van hunne ervaringen gisteren op ter H. Ze waren aan de Zandstr afgehaald door ouderling Klerk en Dekker en door het water gereden; dit ging op sommige plaatsen tot over de wielen! Op ‘t Zand zaten nog vele menschen op hun zoldertjes en wuifden ze toe. Tot 20M voor ‘t huis stond het water en op de stoep stonden de boeren om hun te verwelkomen. Het was een groote teleurst. geweest dat we niet meegekomen waren, maar de Ds vertelde direct de reden. Op de bovengang, die geheel gevuld was, werd de preek gehouden. Tekst: Psalm 40:18 Ik ben wel ellendig en noodruftig, maar de Heer denkt aan mij; Gij zijt mijn hulp en mijn bevrijder, O mijn God! vertoef niet. ‘t Spijt me dat wij het niet gehoord hebben. Na afloop is de fam. nog naar de versch gezinnen geweest om ze te bezoeken! Ze vonden het daar wel een toonbeeld van den oorlog. Uitgewuifd door allen, vertrokken ze weer en toen de voerman ze had afgezet, zei hij: U gaat terug naar den drogen grond, maar ik ga maar liever naar tH, waar we vrij zijn en geen D zien. Ze hadden nog wat melk meegekregen. […] Ik bezocht W nog even op zijn nieuwe verblijfplaats in het geb. v. R. Waterst. waar hij een saaie koude kamer voor de Polder heeft. Met hem ging ik terug. We aten warm, daar er ‘s av. geen electr is, w.n. ik even rustte in Trude’s zitk. op de bank. Er werd veel gebomb. wat we konden zien. (…) Om kw na 12 waren we nog even met ons vieren en Ada en Joan in huis om nog allerlei te halen, wat de D’s nogal geschikt, toelieten. Ze kookten in émail bakken, daar we alle pannen hadden weggenomen. Een hield een praatje en stopte G 3 pakjes sigaretten in de hand: “Hier haben Sie etwas zum rauchen”. G sloeg het deze keer niet af, de verleiding was te groot! Vanav. aten we boterh. bij kaarslicht en zaten later om onze petr.l. boven te bridgen met Joan. Van lieve Paula d.bemid.v den Hr v Tijen een pret. br. van 13 Oct. Ze zat te A.d z. electr., z. verwarming en het gas zou over een paar dagen ophouden, ze zouden dan v.d. Centr. keuken eten. Ze had 300 gr bloed afgestaan voor de zieken, lief van haar. Over haar werk schrijft ze niets. Zou dat niet mog. zijn? Anton zou bij haar komen logeeren, was nu bij H en P. Dus eind. weten we iets van hem af, gelukkig maar. 

31/10 Herdenk heden den sterfdag van mijn lieve Moeder, hoezeer ik haar ook mis, ben ik toch dankb. dat zij op tijd werd weggenomen, om dezen tijd niet meer mee te beleven! Er gaan vele geruchten dat N-Bev vrij zou zijn en dat de Canad. Goes bevrijd zouden hebben (wat wel waar is) en bij de Sloedam staan. W had verg v.d Wederopbouw en nam G mee. We aten weer vroeg vanwege de electr. die ons dan ook om half 8 weer begaf, zoodat wij onze petr.lamp aanstaken en daar heel gez. bij zaten tot kwart na 9 toen we maar naar bed gingen. G en J slapen kop tegen kop op de divan boven. Vanmid. is al het vrouw. volk v.d. huize v. Doorninck (9 stuks) naar de kerk geweest voor de Lutherherdenking. Ds Beekenkamp en Da Bakker spraken; de laatste bevredigde ons mer.! ‘s Av. bij een kaars gezeten en om kw. na 9 reeds nr bed. 

1/11 [Operatie “Infatuate”: 1-8 nov]Nu geloof ik toch werkelijk dat de bevrijding nabij is! G en W vertrokken vanochtend nr het geb. v.d. R.W.S. [RijksWaterStaat) waar W voor de Polder enkele kamers heeft gekregen. G nam zijn nieuwe baan waar als secr. bij de Wederopbouw maar om 11u kwamen zij reeds terug, daar ze gehoord hadden dat er mannen werden opgepakt. Oook hoorden we dat de Geall. de Sloedam over zijn en later op den dag: dat ze in Vlis. geland waren, zelfs werd Souburg reeds genoemd. Mina en ik gingen na het eten even nr het N. Bolw. om nog enkele dingen te halen. Verder zaten we allemaal thuis en deden met Henri en Joan een bridge-spel. Na de avondboterham bij de v.D’s beneden gezeten bij kaarslicht tot 9u toen we boven bij maanlicht zaten en keken nr een gr brand achter de L. Jan. Telkens zag men opflikkeringen, die steeds heviger werden. De lucht werd er rood gekleurd en telkens zag men a.h.w. een vuurwerk afsteken, zoodat wij dachten dat er vaten met bensine in de lucht sprongen. Ook zagen we v. tijd tot tijd gekleurde ballen inde lucht gaan, wat of dat zou zijn? G en J berekenden dat het in de omgeving van de Meelfabr. moest zijn… Het was werkelijk een phantastisch gezicht en we bleven kijken tot het verbleekte. Toen gingen wij om ongeveer half 11 naar bed. De nachtrust zou niet lang zijn, want om een uur of 1 werden wij wakker, hoorden steeds granaten ontploffen, een angstig gehoor. Om half 2 kwam G ons wekken, zeggende dat menschen op straat zeiden dat er telkens granaten insloegen o.a. bij het Bastion en Zuidsingel (nu dat ik dit schrijf hoor ik ook telkens de fluitende granaten, gevolgd door harde inslagen!) zoodat hij ‘t beter vond dat wij maar opstonden, wat we dan ook deden. Wij kleedden ons geheel aan en namen een koffertje met kleeren mee nr beneden. Daar kwam langz.h. de heele fam. bijeen in de achterkamer v.d. V.D’s, waar een vuur werd aangelegd. De 5 “Mina’s” zaten er ook. Onze Mina had reeds om kw voor 6 bij de fam Dronkers moeten zijn, daar men zich nadien niet meer op straat mocht begeven vanwege parachutisten. We zaten bij elkaar van half 2-half 4, terwijl we telkens, zooals het leek vlak in de buurt, granaten hoorden inslaan, een ellendig geluid. We zijn wel verontw. dat de geall. ons dit aandoen nadat eerst heel Walcheren onder water gezet is en de menschen hier opeengedrongen zitten. Wel hebben zij aangeraden W. te verlaten, maar waarheen moest men? Over de Sloedam durfde niemand vanwege de vele bombardementen daar. 

2/11 Mina kwam vanocht. hier, had een ellendigen nacht met de fam Dronkers, Leuntje en 2 Duitschers in de kelder doorgebracht van 10-7 uur, had steeds op een kist gezeten en was stijf en koud geworden. Men hoort allerlei verhalen van plaatsen waar granaten zouden zijn ingeslagen, maar zegt tot nu toe 2 dooden, wat onbegrijpelijk schijnt. Er is op ‘t oogenblik L-alarm, maar niemand stoort zich eraan. W kon weer niet in huis blijven en is met den Hr v.D en G gaan kijken op de Loskade. Het weer is schitterend met zonneschijn. (inspectie bij hun eigen woonhuis op N.Bolwerk] Dus zijn ze erin geweest en waar zal onze wijn dan zijn? Vlissingen schijnt voor ⅔ bevrijd te zijn evenal Westkapelle. (…) Vanocht veel granaten die in de stad neerkwamen o.a. eenige noodwinkels getroffen t.o. Ot de M. [Ot de Meester] Er werd veel gevlogen door bommenwerpers en jagers. Na de avond boterh. eerst 1 uur bij de v.D’s doorgebracht, toen boven gezeten bij het licht v.d. maan, maar we hadden allen slaap en gingen kw na 9 nr onze kamers. Nauwelijks waren we in bed of we hoorden weer het gefluit en daarna de zware dreun van neerploffende granaten, een luguber geluid, vooral nu het zoo nabij was. Allen kwamen wij weer bijeen in de kamer van de v.D’s, ook de d-boden. De beide kongens haalde mijn matras m toebehooren en legden dat op den grond. V.d. sliep daar op een opklapbed, Henri op een deken op den grond, Trude lag op de bank, W en A iedern in een gemak. stoel en de jongens waren al spoedig nr boven gegaan om in de zitk op de bank te slapen. De heele nacht was verschrikkelijk, steeds het gedreun der kanonnen, het gefluit v.d. granaten, gevolgd door veel zware ontploffingen. We konden hooren dat er veel in de stad neerkwamen en hielden ons hart vast. Pas tegen half 7 werd het rustiger en hebben we boven nog even rustig geslapen. Jansje en Jo Roose sliepen in de eetk. op een matras, maar de beide Mina’s en Betje Roose zaten en lagen in vrij ongemakkelijke houdingen in een hoek v.d kamer. Ik bood Mina v Weelderen mijn plaats nog aan, want ze zat op zoo’n ongemakkelijke rechte stoel, maar ze wou ‘t niet. 

3/11 Na deze vreeselijke nacht, stonden W en ik pas om half 10 op. Mina was weer v.d. fam Dronkers gekomen, waar ze den heelen nacht in de kelder gezeten hebben, alleen M was in de kamer op een matras gaan slapen toen het 3u was, maar even later was er vlakbij een granaat gesprongen, waardoor veel glas in de kamer weer kwam en zij erg geschrokken was. Later vernamen wij dat er heel veel granaten in de stad zijn neergekomen en er ontz glasschade overal is. M’burg ziet er vrees. uit. Men ziet overal menschen loopen met dik carton om voor de ramen te zetten. [beschrijving schade in stad]. Ontz veel menschen staan in groepjes te praten. Teekenen v.d overgave zijn er reeds: paarden worden weggegeven, de D. geven vleesch weg, sig. de Ned.B kreeg zelfs geld. Bij de punt is een zoeklicht in ‘t water gegooid en geschut en auto’s. We hoorden dat eergisteren (?) de Geall. in westk geland zijn door het gat in de dijk. Vlis werd bij verrassing gen. Ze zijn daar ‘s ochtends om half 7 in de Visschershaven geland. [W en G naar N-Bolw]: Ze hebben den kelder geopend, de inmaakpotten eruit gegooid, aan den wijn geweest en matrassen op den grond gelegd om er te slapen! Prettig idee! W had zich beklaagd, maar wat helpt het! Hij had gedreigd met de Feldgendarmerie. (…) spel van 16 gedaan en elk toegewenscht dat we elk ‘snachts niet meer zouden zien!

4/11 Zoo is ‘t ook gebeurd. Ieder is in z’n eigen bed kunnen blijven, zij het ook met kleeren aan. Heel ver weg hoorden we soms de kanonnen en ‘t suizen van granaten, maar ‘t was voor ons niet angstig. Heerl. om ‘s ocht. de zon weer te zien! Elke dag vragen we ons af of deze dag de bevrijding zal brengen? En ‘t lijkt er wel wat op… Hooren dat Vlis vrij is en de kust bezet. Mina had het niet prettig gevonden in de schuilkelder van Dronkers op de Vlasmarkt, waar 24 menschen den nacht hadden doorgebracht, waarom ik nr v. Bellen ging om te vragen of M daar mocht zijn vannacht. Toev. was v.b. ook nr M om hetzelfde te vr zoodat dit erg goed uitkwam. W en ik met Mina nr N Bolw om eens te kijken. Onderweg vertelde een jochie van 8j: Er is afgegeven door de Eng. radio dat iedereen om 4 u binnen moet zijn, want dat zij in aantocht zijn. Dumon Tak zei dat er onderhandelingen gaande zijn voor de overgave van M’burg en dat de in beslag te nemen l-middelen voor de burgerbevolking zouden zijn. Too good to be true! De toestand in huis viel erg mee. In het teruggaan kwamen we een ons onbekende Mijnh tegen die ons vertelde dat ze al op of bij ter Hooge waren en dus wel spoedig hier zouden zijn. De jongens hebben zich met een overzetbootje naar den molen laten brengen en hebben daar met de verrekijker alle kanten uitgekeken. Op Meliskerke woei de Ned. vlag en ook te Vlis (halfstok vanwege vele dooden) K’kerke schijnt al bevrijd te zijn en zij en v.b. zouden er morgen nr toe gaan als wij ook vrij waren. 

5/11 Hoe heel anders is alles uitgekomen! De nacht die wij weer beneden in de achterkamer doorbrachten (ik lag met mijn matras ged onder een tafel, tête à tête met Henri!) was vrij rustig, hoewel we toch van tijd tot tijd de granaten hoorden overkomen, maar toen we ons boven wilden aankleeden, begon het spektakel, het gedonder van het geschut, suizen van de granaten, waarna een ontz slag telkens. Mina durfde niet hier te komen en wij niet naar haar. Den heelen ocht. bleven we beneden zitten en toen wij om half 3 opstonden van een goed middagmaal, begon de hel. […] toen we een ontz. lawaai hoorden, de voordeur open vloog, overal glas viel en verschrikte menschen binnen kwamen loopen. Jansje, had glassplinters in gezicht, hals en rug gekregen die nogal pijn veroorzaakten, en W had ook enkele splinters in zijn gezicht gekregen. Trude trad dadelijk kordaat op om de gewonden te behandelen. Intusschen bleven de granaten maar suizen en inslaan met ontz. lawaai, een hel gelijk. Men kromde zich haast voor de slagen; het duurde den heelen middag door en men hoorde de granaten aan alle kanten inslaan. Toch hadden we weinig tijd om ons er veel van aan te trekken want direct moest aan den slag gegaan worden om op te ruimen. Aan den voorkant v.h. huis was geen glas meer heel. De mannen togen direct aan het werk. De jongens haalden met onze ezelkar, die hier staat, kribben uit de Kweekschool die de D gebruikt hadden en die ze nu met veel pleizier uit elk sloegen. Met het hout timmerden zij de 2 ramen v.d. eetk. dicht en die van den gang terwijl v.d. direct de voordeur onder handen nam. Wij vrouwen namen veger en blik en schepten het vele glas op in alle kamers. In de voorkamer boven waren alle klompen van L die hij bovenop een kast had staan, naar beneden gevallen op Willem, evenals een massa boeken uit de boekenkast. Stof en glas was overal en de eerste oogenblikken na de inslag een erge kruitdamp, die een heelen tijd bleef hangen. Ik bracht telkens een emmer met glas in de granaattrechter, die t.o. het buurhuis gekomen was. Overal in de buurt waren de ramen kapot, zelfs a.d. overkant v.d. gracht en overal was men dad. met spijkers het hout aan het dichttimmeren. De planken werden veel genomen van d kistdam, die men om de binnenstad maakt tegen het water. Helaas werd G nogal gewond doordat hij een zwaar stuk glas op zijn hand kreeg en erg bloedde. Trude hielp hem voorl. maar zond hem toch nr ‘t Z-huis voor hechtingen aan te brengen wat Dr Steffelaar deed. Hij draagt nu zijn arm in een verband om zijn hals. G hield zich kranig. ‘s Avonds zaten we allen bij de v.D’s in een gez. kring om de kachel en deden “Wat zeg je van mijn vriend” waarbij wij veel pleiz hadden en wat ons afleidde van het feit dat er weer hevig geschoten werd. Om 10u maakten we ons klaar voor den nacht: de v.D’s sliepen liever in eigen bed op den 1-en verd. maar de l’s en wij maakten het ons zoo confortabel mogelijk op den grond, de bank en Ada in een stoel. Om 11 u begon het gedonder weer, wat ½ uur aanhield en vrees ik, weer sl. offers vorderde. Verder bleef het vannacht onbegrijpelijk rustig, beh een enkel kanonschot in de verte. 

6/11 [BEVRIJDING VAN M’BURG] We ontbeten in de voorkamer waar de zon door de reten v.d planken scheen we genoeg konden zien. Daarna ben ik boven gaan zitten. Van de 60 ruitjes zijn er nog 15 heel, maar met de zon is het er heerlijk. Gisteren hoorden wij ook dat de stad zou worden overgegeven en nu heet het weer vanav. en dat de Geall a/d rand v.d. stad zouden staan, maar wat is waar? Drie branden zijn er geweest (…) Het heele stadsbeeld ziet er triest uit. Enkele groepjes havelooze Moffen hier en daar in de stad. Ze geven alles nog aan de burgerbevolking: stoelen, bedden, enz. ook l-middelen en cigaretten. W en ik gingen nog even naar het Bolwerk om nog iets te halen. De D’s waren zeer nerveus en zeiden dat we morgen wel weer in het huis zouden kunnen komen en dat er niets vernield was – alleen stemden zij toe dat het erg vuil was. Een ging er mee in den tuin en wilde ons persé een heerenfiets cadeau geven, maar W weigerden ze aan te nemen; tenslotte zette gij ze in het kolenhok voor den Herrn Sohn. Ook vleesch en cigaretten konden we van ze krijgen. Ondanks alles heb ik toch met die kerels te doen, die het regime ook zoo verafschuwen. Deze was een Oostenrijker en had ook zoo genoeg ervan. Om een uur of 4 hoorden we steeds duidelijker het geroep: “ze komen!” Ze zijn al bij ter Hooge, ze zijn al in de L. Viele, ik heb de tanks al gezien!” zoodat wij nu toch ook overtuigd waren dat de groote dag was aangebroken. Naar het later bleek, zijn de Moffen geheel overrompeld geweest, de vechtanimo was ook niet groot, zoodat inderdaad 90 Canad en Brit de 3000 Duitschers konden gevangen nemen. Ze waren uitgegaan voor een verkenning en vonden een enthousiaste bevolking en enthousiaste medewerkers van de ondergrondschen Dienst, zoodat het gelukt is M bij verrassing te nemen. We zijn maar juist aan een gr gevaar ontsnapt, want als M zich niet had willen overgeven, zouden bommenwerpers telkens met ½ uur pauze de stad hebben gebomb. en deze geheel plat geschoten. Hoe danken wij God dat Hij dit vreeselijke lot van M heeft afgewend. De jongens gingen al gauw kijken en v.D ook – en jawel het was zoo. “Ze” waren er en werden blij ingehaald. Direct werd het oranje te voorschijn gehaald en de vlag ontplooid. Welk een heerlijk bevrijd gevoel doorstroomt ons, het is haast niet te begrijpen. Gist nog die ontzetting en nu de vreugde! We weten nog niet hoe we het hebben. Trude tracteerde ons op echte thee en na het eten tracteerde v.D op een sigaar, waar de mannen blij van genoten. We bleven gezellig met elkaar praten en gingen met een dankbaar, bevrijd gevoel naar ons eigen bed. 

7/11 Toen W nog niet geheel gekleed was, kwam Meursinge Reinders, die van O.D. is, zeggen dat er 4 Eng. in ons huis zouden komen en dus niet vrijgegeven was. W sputterde tegen en zei dat er naast ons aan alle kanten huizen openstonden, die door Moffen bewoond waren geweest, waarom M.R. beloofde daar eerst eens te gaan zien en als hij niet dad. terugkwam was het in orde. En gelukkig bleek het in orde en gingen we dus met vuur aan het werk in het ontz vieze huis. We vroegen ons af hoe de Moffen (…) hadden kans gezien om in zulke korte tijd zoo’n chaos en vuile boel te maken. (…) In 4 kerken werden door versch dominees dankdiensten gehouden maar men wist niet vooruit wie speaken. Wij troffen Ds Simoons en Ds Hanneman, maar de dienst was niet zoo bevredigend. Wij hadden meer enthousiasme willen hebben. toch deed het veel goed om als die oranje gestrikte menschen te zien, die het “Wilt heden nu treden” en “het Wilhelmus” zongen. Dit laatste vooral was aangrijpend heerlijk. Terugg. op het Bolw. vonden wij hier Jaap B. die bij zijn aankomst Dr Fruman ons huis had zin binnen breken door het badk-raam waarna de Dr eenige Engelschen het huis had vertoond. Aan Jaap zeiden wij dat hij inkwartiering zocht voor de Eng; of nog beter een huis apart. Toen W het hoorde is hij met J dad nr Dr F gegaan; hij was niet thuis, maar W heeft er nogal opgespeeld t.o. Mevr F , die het haar man zou zeggen. We waren dan ook wel verslagen als dit zou gebeuren, terwijl wij al zoo a/h schoonmaken waren geweest. Bij de v.D’s gekomen, vonden wij er tot onze verbazing Albert v Woelderen, die 4 maanden op een zolderkamertje in Kortgene had gezeten en gist. nr Goes was gegaan vanwaar met een R Kr auto nr M’burg. Met een boot wordt men over het kanaal in M’burg gezet. V.W. is hoofd van de Ondergrondsche Dienst. Toen we na het eten bij elk. zaten, werd W weggeroepen daar Dr F er was met Captain Davies; ik ging ook gauw mee. Dr F begon met zijn excuses te maken over zijn klimmerij, maar verder vertelde hij dat hij voor inkw voor de heeren moest zorgen. we noemden hem huizen die leeg stonden en Dr F beloofde die eerst te zullen zien en zijn uiterste best voor ons te zullen doen. Quarles is geschorst door H.M. en zal ter verantwoording geroepen worden te Londen. We hebben erg met hem te doen; hij was zoo zeker dad. weer comm te zijn dat hij al vanaf 3 sept te Grijpskerke bij de Kam en later te Domb bij Ghijsen zat. Arme Joop, hij verdiende beter. Als tijd Comm is aangesteld Guus de Casembroot. Tellegen is ook opgedoken, zat eveneens te Gr’kerke, Dieleman en zijn zoon en tal van NSB’ers zijn gev. gen. Dit spijt ons erg voor Dieleman Sr die dit lot niet verdiende en veel goed gedaan heeft, al heeft hij ook vooral in het begin, veel verkeerde dingen gedaan. De D gevangenen werden vand. en gist. met de tanks over het kanaal gebracht nadat ze eerst den heelen nacht buiten hebben gestaan. 

8/11 Vandaag werden overal de “moffenmeiden” gehaald. Ze moesten eerst de huizen w.i. moffen gezeten hebben, schoonmaken, w.n. hun haren zouden worden afgesneden, zooals werd gezegd. De moffenmeid Clement is ook gepakt. We schoten vand. goed op in huis. Jaap B deed ijverig mee. We aten nog warm op de Heerengracht maar ‘s avonds aten wij onze boterhammen op het Bolw op en gingen slapen in eigen bedden. W en G maakten de receptie (na afloop vn de eerste zitting v.d. rechtbank in vrij Ned. mee, kregen er sherry en een sigaar. Ook woonden ze bij de voorstelling v.h. Gem. Bestuur aan de Burgerij t.w. v.d. Weel Loco Burg Jeronimus Onderdijk Luyendijk, Rothuizen en Koenen (Secr). W sprak hiernaast een Ned Canadees, Heuff, geheeten die iets kwam vragen. Hij woonde al 19 jaar in Canada en was nu 25 jaar. 

9/11 W en G konden vand. haast niet helpen, daar zij ‘s ocht naar hun bureau moesten en ‘s mid verg. hadden. Daardoor schoten M en ik niet zoo op als wij gehoopt hadden. ‘s Mid gingen wij naar V Doorninck om weer wat te halen toen we van Trude hoorden die v Nispen gesproken had dat Wim in Londen was. Zij had dit vernomen van Gulomar, die Overste Slot had gesproken. Dami was in Colombo en Gn’s zwager in Australië. Hoe groot is God’s goedheid! 

10/11 W vertelde bij zijn thuiskomst dat hij overste Slot had gesproken. Wim was duikboot cdt, zat in Schotl., maakte het best en had een baard gefokt! ‘s Mid hadden W en G eene verg met hem voor de Wederopb en hadden ze hem gevr of corr. met W mog. was. Als we zorgden dat de br. er morgenocht. was, zou hem zelf censureeren, en zou een koerier hem meenemen. Daarom schreven we ‘s av alle 3 aan Wim. Welk een weelde dit weer te kunnen doen! (…) Quarles is in Brussel en gaat vand. per vliegtuig nr Londen nr H.M. Mina eet bij ons aan tafel, daar we zoo zuinig moeten zijn met het licht en dus ook niet na ‘t eten konden afwasschen. 

11/11 De Bakkers kwamen terug, blij weer hier te zijn. We schoten nu goed op en zijn vrijwel op orde. De Bakkers aten ‘mid. bij ons erwtensoep m. spek en appeltaart en ‘s av. zaten we ook heel gez bijeen, deden nog een spel pesten en gingen vanwege de lamp om 10u nr bed. 

12/11 Met ons 3-en en Mina naar de Luth Kerk (Ds Nolte) zongen ‘t 6-e couplet v.h. Wilhelmus, heerl dit weer te kunnen zingen, al heeft ‘t nu een bitter smaakje doordat de NSB’ers dit ook altijd zongen wat ergerlijk was. ‘s Av weer met de B’s en Mina samen gezeten. 

13/11 Vanmidd wandelde ik eerst nr de Stationsbrug : een nieuwe, die de Eng. in enkele uren tijds over het kanaal legden, nadat de Moffen de brug in de lucht hadden laten springen. De blauwe dijk zag er erg gehavend uit evenals het PZEM geb. dat geheel in het water staat. [beschrijving schade in M’burg en bij vrienden] Men kon het huis niet eens afsluiten. En dat terw er ook door de Geall. zooveel gestolen wordt! Teruggekomen, was Mina’s broer Kees en diens zwager Galjon hier. Ze konden pas morgen terug, zoodat ik ze hier slaapplaatsen aanbood op W’s kamer met matrassen op den grond. Ze wilden er graag gebruik van maken. Henri vertelde dat hij Tissot gespr had, die vertelde dat Died in Eng was aangekomen, nog even in ‘t Hosp. gelegen had, het weer goed maakte en naar Indië zou gaan. We konden vanav. een br aan hem schrijven wat wij ook deden. 

14/11 Vreeke was hier om te vertellen dat Arjaan, 32 jr oud, was overleden. Hij was lang ziek geweest op ter H. eergist naar het Gasth gebr en daar gisteren overleden, ontz voor Vreke en zijn vrouw, we hebben erg met hen te doen.(…)

17/11 G ging met de heeren naar Goes voor de Wederopbouw en W vertrok vanocht met Kapt Van Delft per auto naar Axel en mis nog naar Brussel. Ze moeten via Roozendaal rijden. De Sloedam was ontz kapot. 

18/11 Met Mina was ik een heelen tijd bezig om aard. in te kuilen die wij met stroo bedekten. Vanavond deden we met elkaar hartejagen. 

19/11 Met Mina ging ik nr de kerk (…) W terug uit Brussel, vanwaar hij om 9 uur was weggereden. Hij had een avont. tocht gehad […] Hij vond het een verademing na al het vernielde in Ned. om een normale stad weer te zien. Er schijnt in België weinig vernield te zijn. Hij ontmoette in Axel Kapt de Bruyne en in Brussel o.a Smit van de Schelde en verder de heeren v.d. Wederopbouw uit Brabant wat hij heel prettig vond. Hij had veel interessants te vertellen. 

17/11 Kees v.VV stond ineens voor mijn neus na 11/2 jaar ondergedoken te zijn geweest in Zaanslag (als godsdienstond). Ik rekte en vouwde de wasch en bracht ze daarna naar Trude waar ik de pers mag gebruiken. Ik bracht Trude een cake mee. Zij heeft een hartaanval gehad en moet erg rustig gehouden worden.

W en G waren met 2 andere heeren per auto nr Vlis om de verwoestingen te zien voor den wederopbouw. Ze vonden Vlis zoo ontz verwoest…

22/11 Door Vreke 2l melk gekregen. Op 20 nov was Jan Pel hier met Len. Jan kwam mij de groeten overbrengen van Paula (zuster) uit Nijm. Zij lag in de kelder van het Wilhelmina Gasthuis, want N werd nog steeds van alle kanten beschoten. Alle patiënten waren een tijdlang zelfs in een klooster a/d Driehuizense weg geweest in de kelders met een massa anderen, maar zijn nu weer terug. De voedselvoorziening in N. was heel slecht (in het Zhuis ging het nog wel) de heele binnenstad weg. ‘t Huis van H en Ch beschadigd maar ze zaten er wel nog in, al zullen ze zeker in de kelder slapen. Arme menschen daar, ik had het me zoo anders voorgesteld. 

23/11 Wpje 1 jaar – en we hooren niets van hem, noch zijne ouders. Hoe zullen ze in gedachten met ons zijn – en wij met hun. Mochten we dat lieve gezin spoedig weer eens zien – en in goede gezondheid! En hoe zou het A en P vergaan? Als zij maar niet hongeren. Ellendig dat zij allen nog steeds onder het zware juk zitten. Er kwamen vand 2 brieven van Betsy van 1à en 1- nov met goede berichten, al hebben zij daar ook veel inkw. op ‘t laatst gehad, Carel schijnt naar Apeldoorn te zijn overgeplaatst. daar hij niet ziek genoeg was om in het Zhuis in A’dam te blijven, dat is wel een heel naar bericht. Ik haalde mijn laatste geperste wasch bij Trude – een uitkomst nu wij geen electr hebben om te strijken! 

Aan het déj [déjeuner] kwamen ook de heeren: Absoel, Ouwehand, Mr Help en v Asbeck, die met W en G over den Wederopb kwamen confereeren. 

25/11 W sprak Quarles die terug is uit Londen en vertelde dat zijn niet dadelijk in functie mogen treden op een misverstand zou berusten, dat men daar niet wist dat hij nog bestond (eigenaardig!) maar dat H.M er in ‘t geheel niet achter had gezeten en hij daar alleraangenaamst ontv. was. Het electr licht is er weer na bijna 4 weken ontbroken te hebben. Gelukkig dat wij nog petr hadden en elken av van 6-10 de lamp brandden waardoor de Bakkers en Mina met ons aten en ‘s av zaten. We gingen dan met een waxinelichtje nr bed. Sedert 1 week hebben we ook weer een Crt [Courant]: de Vrije Zeeuw, we gaan dus vooruit, maar hoe zullen onze lieve kinderen het hebben. Ik denk veel aan hen. Als Piet en Anton maar niet zijn weggevoerd nr D met die razzia’s. In R’dam deze week 50.000 mannen! 

26/11 Bakker vertelde om 12u dat Prins Bernard in de stad was. G en Kees gingen na ‘t déj. kijken en zagen hem a/h stuur van zijn  auto door de dicht opeengepakte menigte chauffeeren, enth. toegejuigd. Toen W en ik om 3u uitgingen, was de Prins alweer naar Goes terug na in Vlis ook geweest te zijn. Voor ‘t eten kwam de Casembrot even met W praten over den wederopb. 

28/11Hij had Wim in Gibralter (11 okt 1943) gesproken, was er a/b v.d. O23 geweest en aardig ontv. W had 2 j in Indië gezeten (Colombo) was nu duikboot -cdt. Hij had W 2x nog gezien in Febr en Maart 1944 in Londen met baard en knevel! Hij zou een brief aan Wim doorzenden, heerlijk! Die Friedhof was een alleraardigste prater en we hadden met hem genoegen. Hij gaf de mannen ieder een pakje sigaretten en mij en pak choc (in lang niet gegeten!). 

29/11 vB werkte weer in zijn huis met de werkvr. Hij kwam down thuis want dieven hebben vannacht zijn 2de tapijt (een Persch) gestolen, wat hij aangaf bij de politie, maar er wordt zooveel gestolen, dat die er laks onder wordt. 

30/11 Vand 1 jaar geleden dat ons geliefd kleinkind van ons heenging. Er is geen dag voorbij gegaan, zonder dat ik aan dat onvergetelijke schatje dacht. Zij was te goed, te lief voor deze aarde. Mogen we eens met haar weer verenigd zijn! Voor de arme ouders een moeilijke dag, gelukkig dat zij hun troostkindje hebben. (…) Bezoek bij Trude [luit ter Zee Reinierse, Colombo]: Wij hebben onze vrouwen en kinderen afgeschreven in Indië, zou hij gezegd hebben. Ze moeten heel erg behandeld worden onder de Japanners. (…) Na ‘t déj zouden H [Herman Friedhof] en G per cano nr ter H gaan en dan wou H om 5 u vertrekken, maar… het kwam heel anders uit. Wel bereikten ze goed ter H, kregen spek van Franke mee, 1 kl boter van de Witte en 1½ l melk van Co D. maar toen ze nauwelijks weggingen, haakte H met zijn paddle aan een van de ijzerdraden, die tusschen de palen op het land zijn aangebracht en daarbij verloren ze hun evenwicht en vielen in het water. ‘t Was er zoo diep dat ze er niet staan konden en dus gingen zwemmen naar een paal, w.i. G bovenin klom en H zich onder vastklampte. Het spek zwom vroolijk rond en de boter zat in H’s zak, de fl melk allen tesamen in een jute zak in de boot. Toev. waren er 2 bootjes in de buurt, die de drenkelingen opnamen en naar de wal roeiden en de cano ophaalden, die de jongens eerst omkeerden, w.n. zij besloten zoo gauw mog. terug te roeien na eerst het spek opgevischt te hebben. Zoo kwamen ze om ong. 5 u hier aan doornat en vrij koud. [H moest terug naar zijn Headquarters, maar mocht G’s bruine pak lenen ipv zijn soldatentenue en slapen bij hun ipv bij HQ]

1/12 Op den molen van Melisk hoorde hij van de vrouw dat haar man juist zond. verdronken was. Telkens verdrinken er menschen; als men even buiten de beschutting is, is het ook net of men op zee is met flinke golven soms. Het is dan ook levensgevaarlijk als men niet zwemmen kan zich in cano of roeiboot te begeven. Jaap [Bakker] klauterde door een raampje naar binnen waar hij gewoond had als evacué en haalde met moeite een en ander. Alles was al even vochtig en beschimmeld. De tocht had hij vreeselijk gevonden al hadden zij het er goed vanaf gebracht. 

2/12 Met Mina 2 appeltaarten gemaakt w.v. ik er een aan Ada bracht. (…) Voor het eerst sedert een week weer electr licht, een heerlijkheid. Eig. sedert 1 maand want l.l. Zat. hadden wij het alleen even. 

3/12 Deden een poging om in de Bogardzaal te komen om een veldprediker te hooren maar ‘t was er zoo stampvol dat het niet lukte. Mina was om kw na 9 met de boot met den dominee mee naar ter H gegaan, had er een preek van Ds Simones bijgewoond in W’s kamer, gegeten bij den baas en was toen met 4 roeiers en Marie Witte in een roeiboot gestapt om naar hare ouders in K te gaan, maar de zee was zoo ruw geweest, de golven zoo hoog dat ze er 1½ u over gedaan hebben om tot Besuyen te komen, w.n. het plan opgegeven werd en ze terugkeerden. Daardoor was M om 5u alweer terug. (…) Ik maakte vandaag een sucadecake voor Paula, die G met een langen brief aan Dr Koch [die bij Trude verbleef] bracht om mee te nemen naar Nijm.

5 dec Liens had er suiker voor over om borstplaat te maken. Ik leende vormen van mw Nauta ‘door Brongers’ en we maakten er heel wat van chocola en met een frambozensmaak. Na het eten zaten we met de B’s en M gezellig bijeen. Dronken echte thee met eierkoekjes en later warme wijn en overheerlijk appelbeignets, terwijl de borstplaat groot succes had. We speelden Hartenjagen en later Develen waarbij we veel schik hadden. G offreerde met een vers een brilmontuur aan W, maar W is niet te bewegen een bril te gaan dragen (ofschoon hij hem zeer nodig heeft) en nu houdt G die maar. De radio kwam ook tevoorschijn en was een grote verrassing!!! Ik moet zeer denken aan onze andere kinderen. Ze zullen vrees ik, niets bijzonders hebben kunnen doen, want de voedselpositie moet slecht zijn in bezet Nederland en de stemming zal dit ook wel zijn. Soms ben ik zoo bang dat Piet en A naar D zijn gevoerd zooals zoovelen anderen. Zouden onze kinderen ook erg in de kou zitten – en dat als men honger heeft. Konden we ze maar helpen.

6 dec Door Quarles kregen we een brief van Betsy met ingesloten brief van Wim en Ed met zeer goede berichten over hemzelf en Diederic die hij ontmoet had en er ‘prachtig’ uitzag. W hoopt binnen afzienbare tijd ons allen in goede gezondheid terug te zien, wat God geve! Zijn brief was van 26 september en 27 november door B ontvangen. Wat ben ik er gelukkig over!

7 dec Dmv overste Slot kregen we de grote verrassing van een langen brief van Wim te te ontvangen dien hij 27 november geschreven had als antwoord op onzen gezonden brief van 10 november. Hij was daar erg gelukkig over, zoals wij het met zijn brieven zijn. Het is haast te mooi om waar te zijn en hij maakte het zoo uitstekend. […] Een brief van Agathe vC[itters] die deze keer zeer in mineur was, daar zij waarschijnlijk zullen moeten evacueren, arme menschen. Wij inviteerden haar met de twee oude nichten om op doorreis als zij toch hier stil moeten zijn, bij ons te komen logeeren, hoe primitief ook. Thuisgekomen vond ik Vreke die mais, melk en een massa vleesch kwam brengen, de goede man! Hij bleef hier bij Mina koffiedrinken. Ik waschte heden Liens haar. G ging weer per kano naar Ter Hooge, kwam met melk en …. haver terug, dacht dat hij tarwe had meegebracht!!!

9 dec Ik deed boodschappen vanochtend. Het was overal even vol in de winkels; we worden deze week tegoed gedaan met vleesch, kregen vandaag half bus vleesch per persoon extra plus 1 ons bacon en vanmiddag met de noodslachting een halve kg per persoon. Mina heeft deze week 2 grote fleschen met vleesch gewekt. Toen ik vanmiddag bij de Seisbrug kwam kijken naar het vertrek van Mina naar K, kwam ze me met tranen in de oogen zeggen dat de bewuste boot waarvoor zij een biljet had, niet ging, er lag echter een bootje van dr van Kooten en daarop was onze hoop gevestigd. Op de Heerengracht ontmoette ik Emmy van Doorn die met 2 roeiers liep en die vonden het goed dat M meeging met mh en mw van Kooten er ook bij – en het was maar een klein bootje. Ik ging gauw naar Mina om het haar te zeggen; ze was zoo blij, was al in geen 9 weken thuisgeweest. De goede ziel had al voor 3 dagen tevoren gekookt. Ze heeft zo’n geweldig plichtsbesef als men zelden ziet. Godert ging ’s avonds naar het Schuttershof waar nu militair tehuis is en brigede oa met een Engelsman.

10 dec Ik warmde alles op en waschte later alles met Liens af. De Bakkers kwamen vanavond een kopje koffie bij ons drinken, want de Moffen hebben echte koffieboonen in onze molen laten zitten, wat wij vandaag ontdekten. Het smaakte ons buitengewoon! We praatten heel gezellig met hen.

11 dec Heelen dag druk gehad daar Mina er niet was. Zuster van der Kooy uit Oostkapelle kwam een brief brengen voor haar zuster, die juffrouw is bij de Van Tuylls. Deze wijkverpleegster, een energiek meisje bezoekt hare patiënten te paard door het water.

12 dec Welk een vreugde Mina om half 10 alweer terug te zien. Het had veel moeite gekost om terug te komen want eigenlijk mocht ze pas 22 dec terug, maar doordat ze met haar broer aan de stijger was en er 2 menschen niet gekomen waren kregen zij nog een plaatsje. Ze vreesde echter zeer dat hare familie zou moeten evacueeren.

13 dec Haalde met Mina aard. en groent in de Bree en deed verder boodschappen. Ds Simoons vanavond hier om te vragen of hij een kerstboom van TH kon krijgen, wat velen W vragen. W schrijft er den baas over. Al die boomen die wij zoo lief hadden en zagen groeien, gaan er nu aan…

15 dec We hadden om 7 u juist gegeten, toen er gebeld werd en de twee freules Van Citters, mevrouw Merkus/Merkers , begeleidt door twee mannen en 3 hondjes in de gang stonden en onderdak kwamen vragen! Ze hadden een ontzettende reis gehad, waren om 10 uur uit Oostkapelle vertrokken in tanks waarover een zeil naar Veere, hadden toen geloopen (mw per auto) naar het schip een soort Rijnaak waar zij in het vooronder konden zitten en 5 uren moesten wachten tot de andere tanks met evacuees ook waren aangekomen en ze naar Middelburg konden varen. Vanaf het kanaal waren zij in vrachtauto’s geladen en naar de Ambachtsschool gebracht en vandaaruit hadden 2 mannen ze naar ons gebracht. Ze waren koud en ellendig. We lieten ze daadelijk bij de kachel zitten. Mina bakte eieren en warmde aard en rode kool op, maar Si-sietje, Jan-Pietje en Waldi moesten eerst eten hebben en ze waren in één agitatie dat die schatjes het niet goed zouden hebben. Ook moesten ze eerst uitgelaten worden. Mina bracht nog pap en appelmoes binnen en toen kwamen ze wat bij. We hadden erg met ze te doen. Fr S was het afscheid van Schoonoord erg zwaar gevallen, Agaath was zeer down, heeft ook de verantwoordelijkheid voor die 2 oudjes. Ze waren zoo dankbaar dat ze hier konden zijn, wilden maar in de eetkamer blijven zitten, den heelen nacht, daar zij weer vroeg op moesten, maar daar wilde ik niets van weten. Godert moest naar een dansfeest, zoodat Jaap Mina hielp met de bedden te zetten op de kamer van Annelies, die naar hare ouders verhuisde en G’s beddenboel naar beneden te brengen, daar G op den grond op W’s kamer zou slapen. Het electrisch licht begaf ons weer om een uur of 9 daar de waterstand in het kanaal te laag werd en er dan geen water in de koelbuizen kan stroomen. We moestn ons dus weer behelpen met petroleum en kaarsen.

16 dec Om half 7 was er al een gestommel van belang doordat de dames in de weer waren. ze kregen ieder een bord pap en thee en boterhammen. Hadden goed gerust, mw M zelfs geslapen en de hondjes nog het best van allen bovenop het bed hunner meesteressen! Om prompt kwart voor 8 kwamen dezelfde mannen van gisteren de dames halen, maar wij gingen natuurlijk ook mee en brachten ze naar de Ambachtschool waar alle mensen uit O overnacht hadden o.a. de 2 heren van Teijlingen, die helemaal kindsch zijn. Deze hadden heerlijk geslapen. De mannen hadden ons juist gezegd dat het vreselijk was geweest met die duisternis van gisteren. De dames hadden hun persoonsbewijs niet mogen houden uit vrees dat ze weg zouden loopen!! Wij mochten ook niet naar binnen en moesten in de schemerochtend afscheid nemen van het zielige drietal en hun hondjes. Later hoorde W van Quarles dat de dames bij zijn zuster in Geldrop zeer welkom zouden zijn. Mina en ik maakten 2 appeltaarten: een voor Trude die ik haar ’s middags bracht. Ik ging om 2 u (…) Ada halen om met haar naar het militair tehuis te gaan, waar wij met Mw Huizinga moesten chapperonneren. Er kwamen wel 6 meisjes maar geen militairen, dus sjoelbakten wij wat met hen en pingpongden ze ; ik ging toen om 4 u maar weg. Godert had een hockeymatch te Goes, waarbij 10 meisjes en 6 Engelsen meegingen en 6 jongelui, want het was een mixed match. Ze gingen er met een jeep, een vrachtauto een particuliere auto heen. Speelden gelijk. G vond het wel leuk. Hij kwam zich hier verkleeden voor de snertmaaltijd in de ‘vergenoeging’ met dans na.

17 dec G was om 2 u vannacht eenigszins onbekwaam per jeep thuisgebracht en kwam pas om half 3 beneden. De Engelsen hadden gisteren voortdurend cognac geschonken! Vanavond kiekenalbums bekeken met de Bakkers en Mina er bij.

19 dec Met W ‘s mid in de stad geweest o.a bij Mevr v Leeuwen die wij een k.boom beloofden, daar wij de cano altijd leenen. De Baas, Vreeke en 3 jongens kwamen k’boom brengen voor de kerken enz. Wij kregen 1 mud tarwe van Francken en Moens, van H.M Dekker 2 KG spek en 1k boter en nog boter van Joziasse. Heerlijk. Godert is vertrokken

20 dec Toen ik van een boodsch thuiskwam, vond ik Mina en Liens bezig met de kachel in de voork die erg rookte en toen M de elleboog eruit nam, hoorde men in de schoorsteen erg trekken en brandde het. Bij Dr Br belde ik de brandweer op, die 5 min later reeds verscheen en ‘t was maar goed dat ze dad gewaarschuwd hadden, want ‘t was een flinke schoorsteenbrand. Het roet, vermengd met teer in den schoorsteen was gaan branden. In de elleboog zat een groot stuk slak ofschoon Jaap die zondag nog had schoongemaakt, maar dat stuk was er blijkbaar later in gevallen. Er waren 4 mannen, boven in Anneliesjes kamer, maakten ze een luik open en konden zoo de schoorsteen vegen, waaruit gr brandende stukken in een teil met water vielen. Na ¾ uur was het gebluscht en kon de kachel aangemaakt, die nu goed trok.Geschrokken was ik heelemaal niet. K Dekker kwam osn melk brengen en ons raad vragen wat te doen of hij al of niet naar zijn boerderij terug zou gaan, maar wij konden hem geen raad geven. Hij heeft erge lust er weer heen te gaan. Vanmiddag deden W en ik boodsch; konden op de bonnen echte chocola (ieder 112 gr) krijgen, sedert zeker ½ j niet geproefd. 

21 dec koekjes gebakken voor k’mis. Vader v.d. Breeweg hier om pacht te bet. zat nu in Arnemuiden, evenals zijn zoon. Ada kwam 60gr suiker halen voor het Mil. Tehuis voor schuimpjes van te maken met k‘mis. Opeens kwam G binnenstappen, die een goede reis had gehad en van zijn tocht genoten, al had hij veel treurigs gezien v.d. verwoestingen in Z-Vl vooral in het W. deel, dat ontz moet zijn. Hij had 2 nachten gelogeerd bij een Mevr Groeneweegen, vrouw v.e. Ir die in sept is gefusilleerd haar nalatend met een 2-ling van 5 en een kind van 1 jaar. In Brabant en België was men zeer onder den indruk van de V1 en V2, die voortdurend neerkwamen. Vannacht een in St. Nic. met 20 slachtoffers. 

23 dec Vreeken kwam weer melk brengen, oude Piet Dekker kwam bedanken voor de gastvrijheid op ter Hooge genoten; hij was voorl met zijne vrouw nr Toornvliedt wat M’burg is. Op ter H moesten alle M’burgers weg en zijn er nu maar 32 menschen over. Mina’ ouders, broer en zuster moesten gist ook weg en zijn naar Goes vervoerd. M. was naar de ambachtsschool, waar zij een maal kregen, maar M mocht er niet in. Later zag ze haar moeder op een stoel gedragen naar de autobus, maar Mina mocht ze niet spreken. Ze kwam en pleurs terug, ook wel heel zielig. Ze zouden eerst nr Rilland gaan, maar daar in de buurt kwamen veel V’s neer, zoodat zij er niet heen vervoerd werden. In Waarde is er ook juist een neergekomen. Vandaag hoorden we er ook veel. 

25 dec Kerstmis, die wij voor ‘t eerst vieren zonder de kinderen. We moeten veel aan hen denken. Zou Paula mis nr Delft geloopen zijn en daar nu zijn en A. bij de Boreels? Hoe hoop ik dat ze allen toch nog goede, gezegene dagen mogen hebben, al zullen hunne gedachten zeker veel bij ons zijn. Godert zal ‘t wel gezellig vieren opde Lugtenburg en onze oudste? Mis bij een Schotse fam? Hoorden we maar weer iets van hem! Vanmiddag hoorden wij H.M en later de Prins door de radio, heerlijk hunne stemmen weer te kunnen beluisteren.  (…) Tegen zessen gingen we naar de Heerengracht. In-jammer dat Trude niet mee aan kon zitten! ‘t Was een heel tafeltje rond. We zaten v.D., ik, v.W., Ada, Willem, Cecile, Henri, Louis Lacomblé, Joan, Heleen v.W. Juffr. Breel. De tafel was allergezelligst versierd met 8 kandelaars en een mooi kerststuk in ‘t midden en dennengroen. ‘t Menu op aardige kaarten: Hors d’oeuvre met een transparant middenstuk (pud .vorm) tom. soep morieljehoodjes, 2 ganzen,  compote, plumpudding, alles even smakelijk toebereid. Heerl. bourgonje erbij, kopje koffie en pousse-je na. Ik zat na ‘t eten een heelen tijd aan Trude’s bed. We hielden aan tafel ook 1 min. stilte om aan onze lieve kinderen te denken. Hoe zouden zij zich verheugd.