1942

Voorwoord: 

Ik geloof dat geen enkel jaar met zooveel angst en zorg tegemoet gegaan is als het jaar dat wij juist zijn ingegaan! Het ziet er zoo donker uit in de wereld, want nu Japan de Ver.St. en ons Indie ook in oorlog gekomen zijn, is bijna de heele wereld in brand! Op de Philippijnen gaat het slecht voor Am. Manilla wordt aan alle zijden omsloten, ook op Malakka gaat het slecht, singapore, zeer bedreigd, in Br. Borneo landden ook reeds Jap. troepen, zoodat het er voor ons … kwaad uitziet, want Japan is zeer goed voorbereid en sterk en de Ver.St. en Eng. vallen tegen. Onze luchtmacht en marine presteren daar wat. Mij is het bang om ‘t hart voor onzen oudsten. Moge God hem ons ongedeerd weer terugbrengen in dit jaar, dat bid ik zoozeer. Hij is zeer veel in mijne gedachten voor onze andere kinderen is de toekomst ook zoo onzeker. Zou A. ooit Indie zien en er een werkkring vinden, het lijkt wel of wij ons Indie gaan verliezen en wat dan? G. kan niet verder stud. te L moet ex. doen in Gron. en moeten hij en P. in den arbeidsdienst? Zal P. het eindex. dat zeer vervroegd is, met goed gevolg afleggen? Zullen H. en P. het in D goed blijven hebben met hun lief Leonoortje, zullen zij genoeg l.mid. blijven krijgen? Een ieder is al veel afgevallen en toch kunnen we nog zoo ontz. dankb.zijn voor wat wij hebben in vergelijk met vele andere landen, waar het veel minder is. Dat het eind een overwinning zal zijn van de gerechtigh. en het onrecht zal verdwijnen, daarvan zijn wij zeker, maar hoelang nog? Echter moedig voorwaarts met den Heer als Leidsman!

We stonden laat op. ‘s Mid. liepen W. en ik met Htte en baby in den wagen eerst nr. Moesbosch, waar wij Willy en haar man en later Dignus en vrouw spraken en ook hun jongetje zagen. Htte ging intusschen een bezoek brengen aan de v. Visoliets. W. en ik brachten een 1e visite bij Mevr. v. Doorn [?] die daar alleraardigst woont in het “Berkenhofje” wat zij geheel verbouwde en practisch en smaakvol inrichtte. Daar kwam H. ons halen w.n. wij weer nr. huis liepen om thee te drinken.(…)

(…) want om 1 u kwam Dekker met t Utr. wagentje om H. en baby in de reismand nr. het station te brengen, waarbij ik haar begeleidde. H. was erg geschrokken van W. die tegen haar uitvoer, toen zij weigerde 2e kl. te gaan. Zij had niet dad. begrepen dat W. het uit goedigheid wou en haar de reis cad. doen. H. sprak zich met mij uit: dat ze hier altijd, ook vroeger, zoo klein gehouden werd en daardoor zoo onzelfst. en dat P’s wil altijd moest zegevieren en hij anders driftig werd. Ik voel dat ik ook tekort geschoten ben en daardoor de kind. weinig vertr. jegens ons hebben, wat ik altijd zoo betreurd heb. Ik ben er zeer ongelukkig over, vooral daar H. zei dat ze daarom vroeger altijd op reis wou om maar weg te zijn onder dien druk. Ik heb dit nooit zoo geweten. Wat wij meenden dat liefde van onzen kant was, wordt als te veel bemoeizucht aangerekend. Hoe moeilijk is het op te voeden!

Met moeite namen wij afscheid van ‘t schattig Leonoortje, dat zich voorbeeldig heeft gedragen en hier bepaald veel wijzer is geworden. ‘t Was weemoedig thuis haar blauwe rammelaartje te vinden dat vergeten was.

10. ‘t Heeft nogal gevroren, 6 gr. W. en A. maken stroop en malen tarwe. Van Pop een brief w.i.zij mij hart. felic. met de verloving van Wim. Zij denkt dat wij daar alles van afweten en vraagt of het dat meisje is dat W. in Schotl. ontmoette (Anna G.H). Ofschoon wij ‘t jammer vinden dat hij geen Ned. vrouw zou krijgen, zal ik het toejuichen als het Anna is, die wij in indertijd 1933 toen zij bij ons logeerde, heel lief vonden, een echt vrouwelijk zacht intelligent meisje. Wat beleven we toch vreemde tijden dat we van een vreemde het eng. onzen oudsten moeten hooren en dan nog niet eens weten met wie! Wij moeten er steeds aan denken en ik bid God dat hij een goede keuze heeft gedaan en heel gelukkig met haar zal worden.

22 jan. (..) Alleen de 6e klas gaat naar school, verder is’t Gymn. en ook andere scholen gesloten vanwege kolennood.

25 jan. Ik heb vand. Vr. Verstraate om de kamers van de inkw. schoon te laten maken met lysol en ammonia, waarbij Mina en Koosje helpen; ze maken 4 kamers schoon. Ik maak de gr. kast in de zaal schoon. K. en ik wandelen, ‘t is weer ontz. glad op de paden, zoodat we elkaar vast moeten houden. (…)

27. Ik help W. met stroop maken van suikerbieten.  (…)

28. Druk bezig geweest met lappenladen op te ruimen. Een heerlijk bericht heden n.l. een brief van W. aan Tte Faf, geschr. 11I toen hij het best maakte. Hoe innig dankbaar stemt mij het te weten dat hij niet in Indië zit, waar nu zoo ontz.gevochten wordt, al is hij daar waar hij is, ook niet buiten gevaar. Moge de Heer hem verder beschermen! Het geeft ons weer moed!

1 maart. Mina vand. 30 j. Zij heeft haar uitg. Zond. W. en ik geven haar F10,- om een reisje naar Delft voor te maken, maar ze vindt het te griezelig in den trein, zal er nog maar eens in en wil het waarschl. liever voor wat anders besteden. Wij gaan alle 4 nr de kerk bij Ds. Hartjens die heel goed preekt over: Matth. 26: 41. Waakt en bidt opdat Gij niet in verzoeking komt. Ik schrijf heden langen brief aan W, terug met kiekjes. Gr.slag in de Javazee gaande.

2 maart: Wim Q, die weer bij de Feltzen logeert, kwam even aan; zijne ouders gaan op de boerderij van Frits v.d.B. te Ulvenh. wonen! W. leest ons voor uit het boek over Amerika. Hooren dat 2 onzer kruisers en 1 torpedojager in de Javazee ondergegaan zijn, arme nabestaanden. Zoovelen zitten nu in angst zooals de v. Doornincks ook. Het is alles even treurig.

4 maart:  ‘t Is nu hard aan ‘t dooien, maar toch nog koud. Voor ‘t eerst sedert maanden regen. De mid.post bracht heusch alweer een brief van W. van de 22 I. Wat zijn wij bevoorrecht. Ik ben er diep van doordrongen. Hij was zoo blij geweest met mijn brief van 1 Dec. met kiekje van ons beiden op 19 okt. Een brief van 6 w. geleden vindt men tegenw. al recent! (…)

5 maart: Nu vriest het weer. W. maakte de verwarming, die enkele dagen uit was, weer aan. Ik was bij Trude, die erg in angst zit over Davie, die mis. met den Tromp is ondergegaan. Arme menschen en deze ongeberh. is zoo ontg.

6 maart: (…) De strijd in Indië is ontz. De Jap. dringen Java aan alle kanten binnen en bombardeeren de gr. steden. het Ned. Ind. leger heeft geen vliegtuigen genoeg en Amerika zendt er geen. ‘t Is hopeloos!

11 maart: Vr. Verstraate begint met de gr. schoonmaak van de kachelzolder. ‘t Is nog erg koud. Voor de zuinigh. hebben we geen centr. verw. meer aan, alleen de houtkachels. Ik naaide aan een blouse voor P. (van een rok van Tte!). Daar H. voor Leonoortje geen fruit kan krijgen, zond ik een schoenendoos met zoete appels en stoofperen. Deze eten wij tegenw. rauw en smaken best. Ik bracht de doos naar het postkantoor en deed verder nog boodsch.

12 maart:  K. en ik maken haverm.koekjes en een honingkoek. 

14 maart: (…) W. kwam ons tegen, zeggende dat er een slecht bericht was, dat G. opgepakt was met Arthur Briët. Henri Portheine was het vanmiddag komen zeggen. Ik schrok er erg van, maar wetende dat G. niet onvoorzichtig is, denk ik wel dat hij spoedig vrij zal komen. Dond. zijn ze al meegepakt nadat huisz. gedaan was en er 1 pamflet bij Arthur gevonden was. Arme jongens! We begrepen al niet dat W. niets van G. gehoord had met zijn verj. W. belde Juff. v.d. Meente op, maar die vertelde hetzelfde. Even daarna werd W opgebeld door den Heer Br., die in Mburg gekomen was, ook om het ons te vertellen. Het was kw. voor 6 en W. inv. hem dadelijk te komen eten, na 1 kwartier was hij er en vertelde dat er een postzak onderschept was w.i. pamfletten en de pol. nu naging waar die bezorgd waren. G. had er geen ontvangen. We bespraken samen wat te doen en besloten werd morgen af te wachten, daar ze dikw. na het week-end worden vrijgelaten. De Heer B. logeert bij de Heyze’s en zou morgenmid. ons opbellen. Hij ging om  ±9 u. weer weg, een buitengew. vriend. man, die speciaal voor ons die heele reis had ondernomen. “t Ellendige is dat G. vlak voor zijn examen zit.

16 maart: Niet al te best geslapen, moest steeds aan den armen G. denken! W. zond een expr. br. aan Calkoen die ons opbelde dat in dit stadium nog niets te doen was, dat wist hij uit onderv. met Floris. Fr. v. Tuyll kwam ons opzoeken, zeggende dat op Lugt. W.P. ‘t zelfde was overkomen l.l.vrijd., ook huisz., w.n. meeneming. Ed. erg overstuur. Frits was er dad. Zond. heengereisd, gaat morgen nr Den H. en wil voor allen moeite doen bij de Zr van Karin, erg aardig. 

17 maart:  Vr. V en Mina gingen door met de zolderschoonmaak en den eenen toren. Ik haalde bonkaarten te K.kerke. Van Wim kwam weer een brief aan F. We zijn wel gezegend! Als G. nu ook maar weer vrij kwam!

18 maart: Nr stad geweest voor boodsch. Er is bijna niets meer te krijgen. Ik tel. met v. Dorp, die echter niets meer wist, ook was er geen bericht ontvangen over schoon goed zenden. hij wist enkel dat G. nr. Den Haag was vertrokken, ik gaf m’n adres te Delft op. Van Theo C. kwam een vriend. bericht dat hij om inl. was geweest a/h Binnenhof 4, maar deze werden niet verstrekt.

19 maart: Carel kwam déjeuneeren, nam te voren 2 heeren architecten mee: de heeren Carinecken en B aan wie hij de 2 poortjes in de eet- en bilj.k, de zaal en bl. salon toonde. Zijn trots! De heeren namen vast mijn koffertje mee nr. stad. W. en ik haalden het af voor de Doelen, maar ze vroegen niet of ik mee wilde rijden, terw. zij ook nr. Den Haag gingen. Enfin, ik had een goede reis en werd te D. afgehaald door Piet. Ze hadden vand. pas door W. van G. gehoord en zijn er zeer mee begaan. Ik was er nauwelijks of Nicky Mouthaan belde op dat Aern. G’s waschgoed had gehaald en dat ik morgenocht. om 11 u bij Lensvelt de moeders kon ontmoeten van Arthur, Frank P.M. en v.d. S.B. Aardig van Nicky. Leon. goed vooruitgegaan. Ze was snoezig tegen mij.

20 maart:  Reeds om kw. voor 9 zat ik op de tram nr. Den Haag en nam lijn 8 nr. Aern. die van de beide neven G. en W.P. het waschgoed in 2 koffertjes had met als versnapering appels. Even later tramden wij nr. de W.Brugen liepen nr. de gevangenis op de v. Alkemadelaan. Daar wilden zij onze koffertjes niet aannemen omdat we geen groene kaart ontv. hadden en ze waren niet te vermurwen, dus keerden wij onverrichterzake nr de W.Br. terug en namen weer lijn 9. Aern. ging er al eerder uit en ik bij het Tournooiveld. Ik stapte binnen met een witte zakdoek in de hand, w.n. eene dame op mij afkwam, die Mevr. P. nl. bleek te zijn. Even later kwamen de dames v.d.S.B. uit Eindh. en Mevr. Briët uit H’sum, terwijl Mevr. Hoof een vriendin van Mevr. P.M. bleek te zijn, wier man adv. is, bij wien Frank op kantoor is. Mevr. P.M. en v.d.S.B. waren al zeer actief geweest en zelfs nr. Plein 1. De diverse adv. konden tijdens vooronderz. niets doen maar om dit te bespoedigen waren zij geweest bij……………….. die zij zeer aanrieden te gaan raadpl. voor 30, een goede bekende bij de D. Daar Mevr. B en ik niets ongedaan willen laten in die richting, besloten wij er samen heen te gaan, na eerst daar te lunchen. De andere dames vertrokken toen. Mevr. B. is bepaald een dubbelgangster van Sloek B. bep. frappant, een allerliefst iemand met wie ik allerprettigst praatte. Om 2 u zorgden wij aan dat adres te zijn: merkw. pers. Chr. Scientère ried ons zeer nr. Plein1 te gaan, wat Mevr. B direct wilde doen vóór zij nr. H’sum terugging. Ik was nu vlak in de buurt van Mama, en na afsch. van Mevr. B., kwam ik onverwachts bij M. binnen, die er zeer van opkeek en bij wie ik gezellig bleef theedr. Ik vertelde M. niets over G. Zij zou er maar over tobben. Om 5 u vertrok ik en kwam tegen ‘t eten weer te Delft.

23 maart: (…) H. en P. hadden t verrukkelijk gehad in H’sum en o.a. ook even bij de fam. Br. geweest om te inf. nr. onderh. dat Mevr. Vrijd. op Pl. 1 gehad had. ‘t Was niet zoo heel prettig geweest en zij raadde mij af om erheen te gaan. H. had het heel prettig bezoek bij Mevr. H gevonden en bofte er een kaart bij voor de Matthäus Passion. Piet sprak ik dus ook nog even aan het déj. Veel pijn deed het mij van H. te hooren dat zij er niets op gesteld is de zomervac. met P. op ter Hooge door te brengen. Zij gaat liever met hem naar bosch en hei en vindt 1x p. jaar met K’mis genoeg, ook in normale jaren. Zij had er later wel spijt van dit gezegd te hebben, maar ondertusschen weet ik het dus weer. Ook ter H en ‘t ouderlijk huis zegt haar niets…. Illusie vervlogen! Ik stelde H. voor om met L. nr. Gr.m. te gaan en na L. gauw gebaad en gevoed te hebben, gingen wij per tram nr. Den H.(…)

25/3 maart:  (…) Daarop namen wij afscheid en fietsten nr. K’s zuster, op ‘t L. Voorh. Zij was bij den Duitser Schmidt geweest, die nu welwillend was gew. G. is gepakt omdat hij Pres. v. zijn club is en ze alleen tezamen ergens buiten L. gedin. hebben. Zijn zaak staat er goed voor, maar ‘t voorarrest kan nat. nog lang duren. R. Stapel ook gezegd van zijn ex. Materieel hadden ze het er heel goed. Louis v.R. en Floris C schrijven in A’frt te zijn, waar veel minder is. R.S. was zeer vriend., maakte een flinke indruk op ons. 

Toen gingen wij nr. P’s flat. Ik probeerde C op te bellen, maar niemand was er thuis. We aten heel behoorlijk van den kok en ik vond het gezel. nu eens even rustig bij P. te zijn. Theo C. belde op om mij te spreken, ik besloot naar hem te gaan waarbij P. mij vergezelde. Veel nieuws hoorde ik daar ook niet, maar hij was ook al bezig geweest, erg aardig. Daarop reed ik nr Mama. 

28 maart: (…) Van R. Stapel een brief met weinig hoop op G’s spoedige vrijlating. Ze hadden convocaties gezonden leden aansporende de geest v.d. club hoog te houden. Nog steeds kregen wij geen kaart om zijn waschg. te zenden. We zijn er wel van onder den indruk. Gezellig dat A tenminste hier is met wien wij wandelden. (…) Meer dan ooit missen we onze besten G. We zouden hem zoo graag hier hebben, hopen dat hij niet te ongelukkig zal zijn en zich aan zal passen en wij bidden voor hem dat hij spoedig weer vrij zal komen.(,,,)

8 april. Ik fietste nr. K’kerke om de distr. kaarten te gaan halen w.n. ik even de schoonz. van Mina en hare zuster, getr. met Boone ging bezoeken en alle kinderen zag. Een expresbrief kwam van Juf, Stapel, die mij in overweging geeft zelf te gaan voor een Mächtigung om G. waschgoed te brengen. Ik probeerde W. er over op te bellen, maar kon hem niet bereiken. Na de koffie draaien P. en ik de gekochte suikerbieten door de vr. molen, wat pr. gaat en veel meer oplevert. Juffr. v. Hoek komt mij talictrum brengen, die ik v av. in de border zet. Met den trein van kw. voor 9 kwam W. thuis. ‘t eerste wat hij zei, was: “G. heeft zijn waschgoed”. Wat ik blij was! W. had n.l. gist av. nog Juffr. St. opgebeld die vertelde v.d. expr.br. aan mij. Zij heeft W. toen vanocht. om half 12 naar Herr Heiermann’s kamer 64 gebr. waar W. de Mächtigung kreeg en met het koffertje, dat bij C. was nr. Scheveningen reed, waar men, ofschoon het niet “de dag” was, hoorende dat hij uit Zeel. kwam, hielp en zelfs zijn vuile goed mee kreeg. G. had zich intusschen gauw verschoond. Wat zal hij gelukkig geweest zijn dat hij zich verschoonen kon! Over 1 week mag W. Herr H. weer opbellen, wat intusschen C. voor hem zal doen. Ik ben zo blij dat W. dit voor G. kon doen en hij nu ook een pyama heeft. De arme kerel! ik kreeg heden zoo’n hart. br. van Nicky, die zich zooveel moeite voor zijn vrienden gegeven heeft. Een goede vriend!

10 april: W. en ik schreven aan G, hopen dat hij onzen br. zal krijgen w.i. we een briefk. voor antw. deden.(…)

11 april: Een pr. lentedag! En arme G. zit daar maar tusschen 4 muuren. Ik bid veel voor hem en hoop dat hij de kracht en volharding heeft dit alles te dragen en er moreel niet te veel onder lijdt. Moge hij spoedig weer vrij zijn. W. was nr. Werth., sprak er Frits die vertelde dat de vroegere Dir. v.de cellenbarakken weer terug is in Schev., waar ik blij om ben, want hij is veel humaner en een vriend van Ragnh. S. (…)

12 april:  (…) Vand. een maand dat G. gev. is, vr. toch!

16 april: (…) Aan tafel opgebeld door Mevr. P.M. met slecht nieuws over de jongens, die nr. A’frt zouden gezonden worden. Mevr. had het in Den H. van den Sachbearbeiter gehoord. W. besluit zelf ook te gaan. We tel. 2x met Ragnhild Stapel en een keer met Htte, die morgen zelfs stappen wil doen bij de D., wat wij haar afraden. 

17 april: W. vertrok reeds om kw. voor 8 ging toen dad. nr. Mr. Stapel, waar hij Htte vond, die niet werkeloos kon blijven. Ze overlegden met elk. wat te doen w.n. W nr. Herrn Heinemann ging met wien hij een onderh. had. Deze vertelde dat het niet voor de R.B. kwam, maar dat de jongens inderdaad nr. A. gezonden zouden worden en toen W. vroeg voor hoelang: voor eenige maanden. Ze zouden zoo half den zomer vrij komen, stakkerds! W. gin met H. déj. bij Frank, belde den Hr. Sch. op, die uit was, maar Mevr. kon hem ontv. W dus direct nr. Adr. Goedk. weg, werd heel vriend. door Mevr. Sch. ontv. die zeer meelevend was en alles aan haar man zou zeggen, die dan ook wel zijn best zou doen, zelf is zij D. Met H. ging W. toen nr. Delft, daar H. bij den t.arts moest zijn. Zij had echter zelf besloten Juul op te bellen. Deze was er niet, doch belde even later H. op. H. verzocht dringend een onderhoud, w.n. werd afgespr. dat H. om 6u haar zou ontmoeten in het Gouden Hoofd. H. vond ‘t niet prettig, want had de relatie verbroken, maar voor haar broer doet ze veel!! W. die Leonoortje weer even gezien had, ging toen terug nr het station na even bij Piet geweest te zijn om te zeggen dat zij niet aan ‘t eten zou zijn. Dit alles vertelde W. dus toen hij om kw. voor 9 terugkwam. Onbevredigend vond ik alles nu niet, er wordt tenminste van alles geprobeerd.

18 april: (…) Thuis was er een expr.br. v.H. dat J haar gezegd had er weinig aan te kunnen doen wat betr. de zaak voor de rechtb. te brengen, maar ze zou haar best doen alles dragelijk te maken, corr. bevorderen, mis. zelfs bezoek, ze was buitengew. bereidw. en meelevend geweest en zal zien gauw wat te weten te komen over deze zaak. H. schreef blij te zijn tóch gist. gegaan te zijn, kon niet langer werkeloos toezien, een echt goede zuster! (…) ‘t was een pr. dag heden… en G. gevangen! Vreeselijk.

19 april: We gingen met ons vieren nr. de kerk, waar Ds. W. namens de Synode een boodsch. voorlas tot openlijk verzet tegen de N.S. en in dien geest ook verder sprak!

21 april:  Ik ging even nr. Sophie de B., wier man bij de Stoops logeerende Jan S. had gespr. , die weer de moeder van een van G’s vrienden had gesproken. Maar t was alles oud nieuws. Ik hoorde van haar dat Piet v.VV nadat hij in de Oostkerk de boodsch. v.d. Synode heeft voorgelezen. Maand. in ‘t huis v. bew. te M. is opgesloten. Ik ging dad. nr. Suze, waar ds. vVV, vdFeltz en een Ds uit Hoedekensk. waren. ‘t Is heel naar voor hun. Thuis ging ik toen zomerpakken en mantels uitkloppen. W. kwam aan het eten al terug, had het zeer gezellig gehad bij de v. Nottens. 

22 april: (…) Gist. waren de jongens nog te Sch. Ik ging vanav. even nr. Moesbosch waar Adr. en W. logeeren, om er een praatje te maken. Thuis was de Heer Briët er, die een praatje kwam maken. 

(…) Van G. kwam heden na 6 w. zijn 1e levensteeken een aardigen langen brief, vrij opgewekt, aan iedereen denkend: “Maak u over mij geen zorgen, ik maak het best” en “ik moet veel aan Diederic denken en dat maakt me het leven gemakkelijker”. Hij houdt zich goed, zit wel in over dat examen. Hij weet niet van Amersfoort, arme goede jongen. Mocht hij maar spoedig vrij komen! Onder P’s ex. kwam de Gestapo, die 4 jongens en 1 meisje uitvroeg over pamfletten, tegen de Arb.dienst, die zij ontv. hadden. De Rector zei dat er geen gevolg aan gegeven zou worden, daar had hij voor gezorgd! Vanmidd. kwamen Ele D. en Jan de Bordes. Ik br. vanocht. gauw een pakje naar de post met dingen voor G., die Frank hem morgen bezorgen zou. 

25 april: Een zekere Doeselaar autoverhuurder uit Vl. kwam W. bv zijn mooie Chevrolet hier te mogen stallen. Evenals gist. werden weer bommen geworpen op Vl. Gist. 29 dooden en 22 gew. ontz. en vandaag? Kwam er maar een einde aan al deze verschrikkingen. Van P. een br. met een ontz. tijding over Floris C. Als het waar is…In Vlis. 32 dooden, 19 gewonden, ontz!

26. Met zijn vieren en Mina nr. de kerk om een heel mooie preek van Ds. Kelder te horen. Stampvolle kerk. Van H. gisteren een zeer l.br. Zij heeft Vrijd. G. zijn wasch gebr. hij is dus nog te Sch.. Zij kreeg terug de lakens, Davitamol en de spelletjes, daar hij deze niet mocht hebben. Arme jongen, ik moet steeds aan hem denken. (…) Toen wij luisterden, hoorden wij dat in de Mid. Zee een duikb. o.l.v. Bn W.L schepen had getorpedeerd; heel merkw.

29. W. nr. Vlis. geweest, vertelde dat het bombardement heel erg geweest was en veel vernield.

30. Een tel. gehad van Mevr. P. Meyes, die elke week schrijft. P.W. en ik dus ook vandaag aan G. geschr. Vanmid. weer hevig bomb. op Vlis., ijzergieterij getroffen. Geen dooden bij de “Schelde” maar een schuilkelder kreeg een voltreffer. 10 dooden. ‘t Is heel vreeselijk. 

2 mei. L.brief van Htte. Juul is bij haar gew. maar ze schreef er niet veel over hopende W. maand. te zien, wat echter niet gebeuren zal, wat ik haar dan ook dadelijk schreef. Achter op haar brief stond: G. zal pas Gr.m’s verj. kunnen meevieren. Zou de arme kerel nog tot half Sept. moeten gev. zitten? Voor ‘t eerst een beetje regen, maar veel te weinig. Mina kwam mij bedanken omdat wij G. zijn pacht lieten behouden 225 daar hij een paard heeft verloren bij ‘t veulen en dit zoo’n strop is. Zij vloeide over en bracht een heerl. zelfgeb. brood en een fl. melk mee, heerlijk. Ik kon haar weer helpen met de 2 d.bl. schorten van den knecht te geven voor haarzelf, ze was er erg blij mee, kon het goed nergens krijgen. De vrouwen en kind. van de N.S.B zijn allen vertrokken. Paula en ik schreven vanav. aan W. 

4 mei: Een br. v. Mevr. v.d.S.B. meldende dat de jongens nr. A. zijn vertr., sedert denkelijk 30 IV. Zij gaf ons zijn n.adres, wij schreven dadelijk. Lazen heden tot onze ontz. in de Crt. dat in het proces 72 van de 79 off. zijn gefusill. Zouden Floris en Louis eronder zijn? Het is alles zoo vr. En vanav. belde Sl. de B. op dat er 20 M.burgers waren gev. gen. w.o. Thies H., de man van Gee T. van M-tje Loeff van Paula de R. Het is niet te zeggen hoe vr. We leven op een vulkaan. 

5 mei: Wel 25 M. burgers moesten weg, ook v. Dalsum, Ds Kelder, Dr Blaauw, 2 Adr. Jeronimus en Dronters, v. Beke C., iedereen is er zeer van vervuld.(…)

6 mei:  Vanocht. genaaid aan P’s zomerjurk. ‘s Mid. eerst nr. Ot, waar ook Iet zat, toen nr. arme Gee, die zich flink houdt, tenslotte nr. Sophie eventjes. Van Theo C.de bevestiging gehoord van wat wij reeds vreesden: dat F. onder de 72 gefusilleerden zou behooren, arme To. Ook de 2 zoons Berghuys, het is haast niet te bevatten al dit vreeselijke. ‘t Is niet waar.

18 mei: Allen die 5 Mei meegen. zijn o.a.nr. St. Mich. gestel, zijn gijzelaars 469 in getal!

20 mei: (..) Vanav. wandelden wij met A. en schreven aan G. daar H een kanaal kent! Innig blij zijn wij met weer een br. v. W, van 9 IV, 

24 mei: 1e Pinksterdag en tegelijk G’s 22e verj.! Wij denken extra aan onzen jongen en bidden vurig dat zijn jaar beter zal eindigen dan het begint en hij spoedig weer vrij moge zijn. 

26 mei:  (…) We aten om 1 u, daar ik Mina wilde laten uitgaan. (…)

1 juni: (…) Vanav. weer veel activiteit in de lucht, veel vliegtuigen, veel schieten. We zagen 3 parachutes, maar heel hoog! Ontz. was de terreur-aanval op Keulen.

13 juni: Vanocht. brief van W. met tijding dat we verm. 16 man inkw. krijgen en ik dan thuis moet komen, maar W. zou mij dan telephoneren. Ze waren eergist. geweest en daar ik niets meer hoorde, hoop ik erg dat het niet door gaat. 

15 juni: (…) Na ‘t koffiedrinken kwam Zr. Paula, die bij Mama gedéj. had en een brief meebr. van Wm, echter nog steeds z. bericht van G. was. Hij zond mij zijn br. aan G waar ik heel klein bij schreef. (…)

18 juni. (…) Na ‘t eten at zij haar puree met worteltjes en een miniatuurstukje taart, die W. voor mij besteld had, ook dronken wij een glaasje wijn en konden ons ziek eten aan de prachtigste aardb. die juist dit jaar zoo mooi zijn. Konden we er telkens maar van zenden aan de menschen in de steden, die niets hebben. Dron is ook weg en Werner, de Feltzen uit hun huis gezet, het is weer heel erg. Ik bracht L. naar haar bedje. Zij slaapt in ‘t kamertje naast ons en was zoo lief bij t uitkleeden; ‘t is een engel. Toen ik later ging kijken, vond ik een heele overstroming in haar kamer, daar de kraan die eerst verstopt was, plots water was gaan geven. Koosje en ik dweilden het op terwijl L. maar door sliep. God dank dat ik met de schat goed ben aangekomen.

23 juni:  (…) Ik heb nog nooit zoo’n schattige baby gezien. Ze is een echt zonnestraaltje. Ze begint het al aardig te leeren om op haar po-stoeltje wat te doen. Als ze er op getild wordt, zegt ze dadelijk “sssst”. We zijn verrukt van onze engel. Helaas nog steeds geen bericht van G.

26 juni:  Erg verheugd waren we door Mh. v. Aalten, die pas uit A. was, te hooren dat G. het goed maakt en vol goeden moed is, veel vriendschap heeft v. zijn mede-stud. en ook van enkele ouderen. ‘t Zijn prachtkerels zoolang de jeugd zich zoo houdt, is een land en volk nog niet verloren. Dit was haast nog beter dan een rechtstreeksch bericht, ofschoon we daar ook zeer verlangend naar zijn! (…)

9 juli Was even bij de moeder van Koosje wie ik mijn ontevr.h. betuigde en K. den dienst opzei. Voor 1 sept. daar zij minderj. is. Moeder zei dat K. weg wilde blijven Vrijd. als zij Zat niet mee mocht naar de zanguitv. Ik zei dat ik dit als contr.breuk beschouwde en haar dan maar tot Vrijd. zou uitbetalen, dat ze ‘t zelf dan moest weten. (…)

14 juli: Krina van de boerderij komt mij nu ‘s mid. helpen en verzet veel. Mina’s ouders willen niet dat ze blijft omdat ‘t hier te druk is. Ik ben verslagen, maar vraag haar toch het nog eens even te willen aanzien. R. en N. willen toch al bij de fam. v.d. Have gaan wonen en de W’s doen hun best een huis te vinden; dan zal ‘t niet zoo druk meer zijn. 

19 juli: (…) Een emotievolle dag vandaag door veel D. bezoek dat vanocht. al begon: de Ortskommandant, die Zat. ook al geweest was om over inkwartiering te spreken met een Majoor. Zij wilden een Generaal en 2 Maj. hier installeeren en 3 Burschen, maar de adjudant zou nog détails komen bespreken, Deze inkw. te krijgen. Daar de W’s mij juist vanocht. verteld hadden, dat zij een huisje gehuurd hebben in St. Laurens en daar a.s. Maand. 26 in zullen trekken, zei ik dus Maand. wat goed gevonden werd. We hoefden niets te ontruimen en ze wilden de 2 log.k, en P.’s zitk. en de 3 db.k en bilj.k. hebben. We zouden een “netten Gen” krijgen en ‘t zou ws. niet voor lang zijn, want ze moesten weer nr. Rusland. Wat ze hier in Hol. deden, wisten ze eig. niet. “Ik ook niet” zei ik! Nauw. was de Adj. weg of daar kwamen alweer 3 mil. in voor inkw., maar nu schermde ik met mijn Gen. en zeiden ze dat het een Irrtum was. W. werd vanmid. ook al opgebeld dat een stuk v.h. P.Z.E.M. geb. gerequireerd werd, maar dit bleek een storm in een glas water te zijn en ‘t was maar heel weinig wat ze hebben moesten: 500 fietsen (heeren) werden in M. burg gevorderd en inkw. is overal. ‘t Zit stikvol zelfs in St.L zijn er 325. Wat gaat er gebeuren?

20 Mina en ik waren den heelen ocht. bezig de prov. kelder te ontruimen. Er kwam weer een D. om tel. aan te leggen naar de 2e log.

21 juli: Ik stond vroeg op om Anton naar den trein te brengen van 7.26 waarmee hij naar Hoekelum ging. ‘t Was maar goed dat ik mee ging, want al waren wij  1/2u te vroeg, het was heel druk voor ‘t loket en intusschen kon ik voor A’s fiets zorgen. Krina maakte de prov. kelder schoon. In M.burg. zijn ontz. veel mil. gekomen, ook in de dorpen en veel fietsen zijn gevorderd, wat veel opschudding verwekt. Mina maakt weer fram.jam. De framb. en bessen zijn dit jaar pronkstukken en er is zoo ontz. veel. 

27 juli: Het een en ander werd nr. huis gebr. voor de inkw. maar de generaal kwam heden nog niet, wel Majoor Lüben en 2 Buhschen, waarvan wij heden niets merkten. Mina ging vanav. vroeg nr. bed, voelde zich niet goed. 

28 juli:  (…) Den heelen dag geloop en gedraaf en gerij van de D. ‘t Begon met het sl.k. ameublement v.d.Gen. dat in de 1e log.k. geplaatst moest worden en nat. niet langs de draaitrap kon. Nadat ze 1.5 u overlegd en gepast en gepraat hadden is tenslotte de 1.60m. br. kast en 2 m. hoogte over 2 ladders langs het groote balkon nr. boven gebr. ‘s Mid. kwamen er ineens 5 houten bedden op een auto, die ze nr. de zolder wilden transporteeren. Nu wist ik wel dat er in ieder kamertje 2 zouden slapen, dat was maar niet nog 2 meer. Ik probeerde Toornvliedt op te bellen waar het Commando is, maar dat lukte niet, dus ging ik er maar even per fiets heen en vroeg Maj. Alm te spreken wien ik mijn beklag deed over het eigenmachtig optreden en quartiermachen van de sold. Hij zei dat ik gelijk had en dat die 2 anderen er niet mochten komen en of ik een van hen nr. hem toe wilde zenden. Zes daarboven is al meer dan genoeg. Vanav. vernam ik dat de baas permissie had gegeven aan 8 man van de wacht om in de schuur te slapen, wat ik erg vervelend vind en W. zeker niet goed zal vinden. Helaas geen G. vand. zooals ik gehoopt had! Wanneer wel?

29. We hebben dag en nacht een wacht voor de stoep, zijn dus goed bewaakt. Voor den ingang van t.H. staat er ook een. Ben steeds thuis, want telkens komen er D. ‘t een en ander zeggen of vragen. W. komt voor ‘t eten terug, had pret. verg. gehad, Ph. Betsy en Fritsje op de Lugt. gesproken. 15 fl sap gemaakt.

31 juli: Weer schit. weer. Was in den tuin aan ‘t bessen plukken toen N. kwam berichten dat Mevr. Bron had opgebeld dat zij morgen uit haar huis moet en of de meubels hier kunnen komen. De Ortskom. had gezegd dat de Gen. en de 2 Maj. er hier uitgaan, en in haar moderne huis trekken en zij moesten maar bij ons komen wonen! Ik tel. direct aan W. die het best vond nat. Jan B. was even later bij ons om af te spreken en ‘s midd. werd met een 3-wielige motorwagen waarop de 2 jongens B. met 2 mannen zaten, de inh. v.d. prov. k. vast bij ons gebr. en opgeborgen in de appelkelder. Mina is ‘s mid. nr. hare moeder die jarig was. Ik loop de heelen dag zoo’n beetje rond en kan tot niets komen. Het is echt ellendig. Wij hebben den heelen dag niets ervan vernomen dat de mil. hier weggaan. Die wachten voor de stoep werken deprimeerend. Vanav. m. W. nr. Amy die zeer nerveus is maar door de “Zeel”. mannen al flink geholpen is met hare verhuizing. Zij gaat later met ons mee om hier de ruimten te zien. De Gen. vindt het hier niet modern genoeg en stoot steeds zijn hoofd bji ‘t afdalen van de trap! Kassian. Helaas br. deze maand ons onze G. niet.

1 augustus: (…) W en ik wandelen ‘s av. Wij komen tot niet veel en ik heb zoo’n gedeprimeerd gevoel vooral door die wacht die dag en nacht langs de stoep loopt. Vannacht veel geschoten, 2 vl.tuigen gevallen, één op een huis te Wemeldinge waar veel dooden zijn. Overdag ook veel geschiet. Een bom op de Schelde.

3 augustus: We kregen alle meubels van de Brons 2,5 verhuiswagen vol. We dachten niet dat we zóó veel krijgen zouden. Blauwe salon lijkt wel een pakhuis, de woonk. zijn ook vol, want daar de D’s niet, zooals zij Amy gezegd hadden (wij weten offic. nog van niets!) heden vertrokken, kon ik Amy en de jongens niet de beide log.k. geven en zijn ze zoolang ondergebr. in de jongenskamer en P’s slaapk. Tegen het eten kwamen zij aangezet. Amy erg moe en zenuwachtig. Ze gingen maar vroeg naar bed. Ik heb niet meer te klagen over te weinig logés, heb er nu 12 w.v. gelukkig 9 niet in de kost!!

4 augustus: De D. maken nog abs. geen aanstalten om te vertrekken, zoodat we de wacht ook niet kwijt zijn. 

5 augustus: Een ongeluksdag voor heel Walcheren! We hoorden het het eerst door Schoonakker, de rechterhand van Enny Bron en later bevestigen door Leinse dat 15000= ¼ van de bevolking van Zeel. moet evacueeren: wachtgelders, ouden van dagen, gepensioneerden, vrouwen van gijzelaars, van gevangenen. Een storm van verontwaardiging en onrust werpt dit bericht op. Enny doodongelukkig moet hier weer weg, is ontroostbaar. Jan is erg flink en rustig. R’dam wordt opgebeld en Mijnh. Beusink zegt met den trein van t u te komen. Ondertusschen wordt er veel getelephoneerd en allerlei plannen ontworpen. Schoonakker is een prachtvent, doet alles voor Enny. Mh. B. wordt om 6 u van den trein gehaald om hier te eten, stelt voor om E’s heele inboedel per schip de “Telegraaf” te vervoeren naar R’dam en daar in een pakhuis op te slaan.’s Av. komt de man van de Tel. alles bespreken en met Klerk is afgespr. dat hij een verhuiswagen zal geven, en eig. kan hij geen mannetjes missen. L. krijgt echter hulp van menschen van de “Zeeland”. Zoo eindigt deze dag veel beter voor haar dan hij begon. Maar wat een zorgen voor zoovele anderen. Mina is bang dat hare ouders weg moeten, Vrouw Polderman, de Heer , Se’s, de Ranitz, Loeff, Adriaanse en zoovelen wier man weg is, de oude Dr. v.d.Zandt, v. Visvliet, de v Doorns, Mevr. Gerlach en zuster en talloozen anderen. Arme, arme menschen. Welk een leed weer op aarde en wat zullen we nog beleven? In kw. weg!

6 augustus: De menschen van de “Zeeland” liepen af en aan om alles in te pakken in de groote verhuiswagen. ‘t Ging alles vlot, ‘t weer was pr. en om half 4 ging de 2e wagen weg, nadat bij 2 verschillende adressen ook nog was ingeladen. ‘t Is een heele rust voor Enny ook dat ze haar kalme zwager hier heeft, die zoo heerlijk met alles helpt. Hij eet hier ‘s av. ook weer. Sedert gisteren mid. is onze inkwartiering verdwenen. Wij hebben noch de gen., noch de 2 off. ooit gezien. beh. uit de verte. ‘t Meubilair van Gen. Höfl vertrok weer via het balcon, en nadat ze weg waren, ging de wacht, een doorn in mijn oog, gelukkig ook weg. In de garage is ‘t echter weer druk. W. zette onze auto in de schuur en waarschuwde Sch. om zijn auto ook weg te halen, want zonder waarschuwing werd de garage fietschenbergplaats en hebben we wel 10 auto’s in het laantje staan. Ook slapen er vele soldaten op de zolder van de garage, hoeveel weten wij zelf niet. De wildste geruchten gaan er rond. Er zouden nog 13000 ml. hier bij komen. Een ontz. hart. brief gehad van Piet en Htte, die echter hiervan nog niets weten. Ik krijg geluk. mijn zin, doordat Mh. Benibine mij steunt, om een verhuisw. vol goed p. schip te sturen nr. Delft, risico verdeelen – niet bij P. en H. maar ergens anders en Piet vragen er voor te willen zorgen. Door een tel. van W. aan den baas, komt deze met vrouw en Piet een dag eerder terug uit Zaandam, waar ze het heerl. hadden, maar de baas was blij dat W. hem gewaarschuwd had. Van Enny krijg ik een kilo cacao en een kistje verr. likeurbonbons van Lindt, door Mh.B.z.b. hier op de kop getikt. V.d.Veur kwam aan ‘t dessert afsch. nemen van Enny, had het erg druk op ‘t stadhuis, honderden menschen om te vragen of zij niet behoefden te evacueeren. 

7 augustus: Een tel. van Mevr. Umbgrove, die met een tot tranen vertikte stem afsch. kwam nemen en v. Tuylls opgebeld, die ook weg moeten, evenals v. Teylingen, Sprenger; de v. Citters mis. niet vanwege inkw. Mh. Beusink kwam even goedendag zeggen. Ik ging nr. Vr. Polderman, die ook al wanhopend is, dat ze weg moet, de Helders idem. Overal ellende. Met de Brons liepen P. en ik nr. ‘t stat. waar de tuinjongen met 7 koffertjes was en Mh. Beusink hem wachtte. Ze zijn erg dankbaar voor wat wij deden, wat echter niet veel was in mijn gevoel. Een brief van mevr. P.M. meldde dat G. in ‘t Z.huis lag met bronchitis, maar dat het hem nu heel goed ging en het ‘t voordeel had van niet dat harde werk en betere voeding. Zij had dit den vorigen dag gehoord van een ontsl. Dr. Ook zij heeft al haar hoop gevestigd op volg. week. Arme G. mocht hij spoedig geheel herstellen. De trein van 2.07 was stampvol menschen, die vast weggingen, het is hartverscheurend. De Brons gaan eerst nr. R’dam dan nr. Driebergen in ‘t huis van E’s schoonm. die in ‘t z huis ligt. Ik ging na ‘t afscheid met Paula nr. Lena den E. die ook weg moet, toen nr. Trude, die rustig was omdat W. rustig is, al zal zijn straf zwaar zijn. ‘t Is mooi zooals zij erover spreekt. Zij weet voor ons een zolder; we schreven echter gist. av. aan Piet over een bergpl. wat ik haar maar niet zei. ‘s Av. Leinse hier wiens gebrekkige moeder ook weg moet! Hij wilde tel. met zijn broer, maar de lijn was zoo bezet, dat het niet mogelijk was. I.p.v. 15 mogen nu 10-duizend menschen evacueeren. Wiersma belde op dat hij ook Walch. moet verlaten en ze zitten net in St-Laurens! Het is ontz. Lantsheer uit zijn huis gezet, komt nu ook in datzelfde huis in St.-L. dat hij huurde, maar aan Wiersma zoolang onderverduurde.

10 augustus: Ik was vanocht. juist bezig allerlei op te schrijven om naar een meubelbergpl. te Delft te gaan, toen om half 12 de Ortskommandant kwam met een onaangek. tijding zooals hij zei: n.l. dat we ter H. geheel moeten ontruimen voor Zat. Hij had niet met een slechter bericht kunnen komen! Ik belde dad. W. op, die spoedig kwam en ‘t ook ellendig vond. Hij ging eerst nog naar Dieleman en den Ortskom. maar er was niets aan te doen, we moeten er uit en kapt. König zou later details komen bespreken. Van alle kanten kregen wij aanbiedingen van hulp toen de menschen het hoorden: in den nood leert men zijn vrienden kennen! W. ging dad. op een huis uit en er zijn nu wel te vinden door de vele geëvacueerden. Al heel gauw slaagde hij met ‘t huis van de Heyse’s voor 50 p.m. Wij waren blij een onderdak te hebben! Na t eten ging ik erheen om ‘t huis en de ruimte te zien: ‘t Is nog al aardig. Paula H. liet ‘t mij heelemaal zien. Daarop ging ik even nr. de v. Doornincks die zeer deelnemend zijn en van wie we koffers van de L Voeder kunnen leenen. Ik voelde mij den verderen avond aller-onpleizierigst, had zoo’n buikpijn en voelde mij misselijk. Met een cognacje ging ik wat vroeger naar bed.

11 augustus: Mina zou vac. hebben-maar ‘t kon nu niet doorgaan. W. en ik gingen ‘t heele huis doord, elk voorwerp noteerend voor M.burg, Delft of ter Hooge, een reuzen-werk. Daarna gingen we aan den gang, ook met hulp van Karin, Mina, Anton, Paula en Len. We schoten vrij aardig op en ik ben wat hoopvoller. Met Piet H. getelephoneerd over den zolder. ‘s Av. gingen P. en ik even naar de Dekkers, die ook een stuk zolder willen afstaan. De baas en Piet deden kolen zin zakken. Een brief van G. ontv. en hart. br. van Nicky om te vr. of G. bij hem wil komen bij evacuatie. 

15 augustus: Heden de dag waarop wij ons geliefd ter H. gaan verlaten. Wanneer zullen wij er weer zijn? Oct?! We ontbeten om 7 u, daar de verhuisw. om half 8 kwam. Een pakker pakte mijn kristal, aardewerk en porcelein en de andere verhuismenschen met den baas en arb. droegen uit. Om 11 u was de 1e wagen, een heel groote vol die met de arb. naar ‘t Noordbolwerk reed, waar W. en A per fiets heen gingen om aanwijzingen te geven, waar alles staan moest. Zij kwamen weer thuis, déjeuneeren, gingen ‘s mid. nadat de 2e kleinere wagen vertr. was ook daarheen evenals Mina en Karin. P. en ik bleven achter om nog allerlei in huis te doen, waarbij Roelof en Nounou ons kwamen helpen en we o.a. al het oningepakte porc. kettingwijze in de verste kelder brachten. W. kwam om + 5 u. en haalde ons af. Hier was het nat. een bende en dus togen wij direct aan ‘t werk tot 6 toen we ons gingen verkleeden, nadat we met moeite onze kleeren gevonden hadden. A. at bij Suze v.V.V. Paula en Karin bij de Pels en Mina en wij bij de v. Doornincks.; heerlijk weer eens rustig te zitten en dan zóó lekker te eten: gr. soep, niergehakt in tomaat en rijst, br. boonen gehakt, sla, maizenapud. met choc. saus, meloen en koffie. Ook Mevr. Pel had erg uitgehaald. Teruggekomen om + 8 u. kwam juist Gerda ons tegen, die namens Htte en Piet ons bloemen voor welkom had gezonden, zóó lief en hart. Dat doet goed. We werkten nog door tot donker. 

17 augustus: Mina Ik bracht Paula naar den trein van half 8, waarmee ze met Len P. tot Roozendaal reisde, P. ging naar Koudekerk a/d/Rijn naar de boerderij Poelgeest waar zij met Lily T ging logeeren aan wier ouders de boerderij behoort. Ze zou eerst bij Htte en Piet nog déjeuneeren. Mina, Anton, W. en ik waren heden nog den heelen dag op ter H. bezig met den baas, de arbeiders en Piet om het laatste weg te halen, maar dat viel in ‘t geheel niet mee: ‘t Was nog zoo ontz. veel en zulke vervelende dingen, waarmee men geen blijf weet. O.a. waren wij lang bezig met het ontruimen van de kristalkast, waarvan alles wat overbleef naar mijn prov. kast verhuisde. Tenslotte kwam om 4 u de gem. veldwachter om met 7 zegels de zolder- en kelderdeuren te verzegelen! Of ‘t zal helpen??? Daarop fietsten wij met allerlei overgeblevenens naar het Bolwerk nadat W. tegen quitantie de huissleutel op Toornvliedt had afgegeven, waar hij zag dat bunkers gebouwd werden. Moge wij daarvoor gespaard blijven! (…)

19 augustus: (…) De av.post br. een brief van Mevr. v.d.S. Bakhuizen, met de Jobstijding dat de jongens pas 16 dec. zouden worden in vrijh. gesteld, een ware ramp, arme kerels, ze rekenden ook zóó op half aug. Mag ik nu rekenen op Oct. zooals Mme Regina zegt. Moge zij gelijk hebben, dat is toch altijd nóg beter, al is ‘t nog veel te lang. 

20 augustus: (…) A en ik samen nr. t. H. waar ik eerst even bij Dekker was om voor eieren te betalen en daarna met A. samen veel pruimen plukte en bloemen en wij overtuigde dat de zilverschat nog op haar plaats was.

25 augustus: Mina kreeg nu haar vac. die 14 d. eerder had moeten beginnen. Ze zorgde eerst nog trouw voor alles. (…)

26 augustus: (…) Tevoren was Juffr. Roorda hier even geweest, wier broer Dr. R. uit Haarlem juist onts. was en veel met G. samen was, wien hij erg graag mocht. Zij kwam vertellen dat hij ‘t weer heel goed maakte na de bronchitis en lichte pleuris, die hij gehad had, maar dat hij lang in de Z. barak gehouden werd. Erg. vriend. ons te komen vertellen en heerlijk weer iets van onzen besten jongen te hooren! Warm!

29. Mina kwam gelukkig voor een dag weer hier en kookte voor vand. en morgen, ‘t was een heerl. mist.

31. Een zwarte dag, want nu gaat onze lieve Paula ook het huis uit. Ik vind het erg verdrietig, ze is altijd zoo’n schat geweest en moet nu in dat groote A’dam zelfstandig worden. Ook alweer goed voor haar, zegt het nuchtere verstand, maar ik moest toch tranen laten, voel me nu zoo eenzaam als W. ook weg is. ‘t Is zoo stil! Toch ben ik blij dat ik nu hier zit. Ik had Vr. V. vandaag, die ook kookte, wat erg prettig voor mij is. Na de afwasch, die nogal gauw gedaan was bakte ik eierkoekjes voor mijn lieve engel, die W. morgen meeneemt. (..)

10 september: De melk is sedert Maand. op de bon: 1/4L taptemelk of karnemelk p.p.p.d. De moeite waard. De baas geeft ons zijne bonnen, heeft geitenmelk en dan is Keran er. 

12 september: (…) Van Paula een br. met de onst. tijding dat Hetty en Charles beiden zijn opgepakt en op het pol.bur. te Nijm. zijn, ze weet niet waarom. Ik vind het ontz. en moet er den heelen dag aan denken. P. gaat nr. Nijm.

13 september: (…) W en ik vanmid. nr. ter H, plukten perziken van den grooten boom, pruimen, druiven en tomaten. We hadden een koningsmaal: Zwezeriken en choc. vla. Aan Anton geschreven. (…) aan Anton een gr. pak gezonden o.a. met maiskolven en een roggecake er in. 

18 september: Mina brengt mij met de fiets en alle bagage naar den trein van 11.02. Geluk. waren we vroeg want in ‘t boekje stond 11.15. Ik had een uitst. reis en las voortdurend in “Wat komen zal”van Ina B.B., een aardig boekje – niet vroolijk. Mama en Paula-tje stonden voor het raam mij op te wachten en P. kon mij helpen met alles te dragen, want ik had ontz. veel voor iedereen meegenomen. M. maakte het goed, was nat. erg vervuld over Hetty en Ch. Na het eten (P. bleef ook) wandelden wij een kl. eindje, waarna Zr. P. kwam, die erg opgelucht was door een flinken enigszins hum. brief van Hetty, die boeken las in het genre: “en zij legde haar lelieblanke hand op haar hart!”. Andere lectuur was er niet. P. zat meer over Ch. in. Zij was bij den com. v. Pol. gew. te N. waar zij beiden nog zijn, die gezegd had dat H. zich zoo flink hield. Theo en Non kwamen ook en er was over en weer veel te vertellen. ‘s Av. pasten M. en ik corsetten van Mevr. Hekkema, die Piet aan Mama had meegegeven en waarvan wij ieder een hielden.

23. (…) Later, na R’dam was’t veel minder vol. Om 6.22 kwam ik te M. waar W. mij opwachtte met zijn fiets en we nr huis liepen, waar het eten mij bijz. goed smaakte en ik blij was volop fruit weer te krijgen. W. en ook Mina waren blij dat ik terug was. Een heerl. tijding waar ik ontz. blij mee ben, is dat Fanny een tel. v. Wim kreeg als antw. op het hare van 7 sept. zij schreef 11 sept., ben God zoo dankb.

30. (…) De baas bracht ‘s ocht. o.a. witte kool, w.v. M. zuurkool maakte. De W.M. had Gron. kroon gestolen maar de baas had den boom verder moedig verdedigd en het gerapporteerd.

8 oktober: Om 12 u met W. nr P. Heerl. over G. te hooren en vooral dat hij zoo’n geest. contact heeft, waarvoor ik God steeds gebeden heb, hij is vermagerd maar gezond, waarvoor wij o zoo dankb. zijn. Zij hopen allen op 28 Oc. Mocht het waar zijn! Ik bracht een doos peren voor P. nr. de post om er ook de helft van aan Mama te geven, had haar 4 Oct. ook al gezonden. Daarop bracht ik Joes met al zijn toebehooren naar den baas en haalde druiven en bloemen.

Vervolg 19 Oct. 

20 Oct. ‘t Weer maakte het ons gemakkelijk om te verdwijnen, want het was weer echt druilerig. Om 10 u. vertrok de trein uit Delden, we hadden 2e genomen, maar die was vol, zoodat we 3e moesten gaan zitten. In Zutphen moesten wij overstappen en daar was het zóó vol dat wij met bijbet. 1e gingen zitten. Tot Roozendaal ging alles vlot, daar moesten wij ruim 1 u wachten. We namen er bouillon en aten onze meegenomen boterh. verder op. Weer konden wij geen plaats vinden en reisden 1e met een massa militairen, die ons echter ieder een ruime plaats lieten en heel kalm waren. Te Goes moesten wij ineens een uur staan, kwamen dus ook veel te laat n.l. om kw. na 7 eerst op het Bolwerk aan. Mina had overal vazen vol bloemen gezet en een lekker menu dat ons best smaakte. Van Trude kregen wij verruk. voor-oorl. zandkoekjes, van Mina Q. een groot brood en fl. melk, van ‘t Fonainehofje 6 pr. peren en 1 appel. 

Vanmid. boodsch. ged. W. ontv. vanmid. de pachters.

12 november: Druk gehad met ‘t inpakken van een trommel voor Ul en Gerard te Stanislau, w.v. ik bij Maljers rijst, sacharine en shag kon koopen-zoo geschikt, maar op ‘t Postk. zei men mij dat de erwten en boonen veel te veel was, mocht maar 1 week rants. zijn d.i.125 gr. peulvr. Dus kwam ik met het pak weer thuis. Allervervelendst. (…) De D. hebben onbezet Frankr. bezet en veel parachutisten daalden in Tunis, de Am en Eng. landden te Casablanca, Oran en Algiers. 

18 november:  (…) Van W. kwam de brief van G. waaruit wij merkten dat hij weer ziek is, de arme jongen, maar hij blijft kranig en weet dat God voor hem zorgt. Moge hij en zijne vrienden nu spoedig vrij komen!

21 november: t Was geen prettige ochtend, daar H. en ik meenigheden hadden. Zij is zoo koppig en wil niets door mij gezegd hebben. Later maakte ze het wel weer goed – omdat t was gezegd. (…)

24 november:  Van Mevr. P.M. bericht. Rod. Sch. ‘s vader was bij S.I. geweest en we moesten er maar niet al te vast moesten rekenen op de invrijh.st. van deze jongens. Gezien de pol. toest. konden de D. geen enkel risico loopen! Ik vind het een ellendig bericht en ben zoo bang dat zij nr. D. gaan. Ik bid God dat dit niet gebeure. Arme jongens – en wij zijn machteloos. 

27 november: Van Betsy bericht dat W.P. nu ook in A. is, van Sch. weg en dat hij schreef dat G. speciale voeding kreeg, wat wij echter al wisten. Mochten wij hem maar extra voeding geven! Ragnhild was nr. Heinemann geweest, die zou informeren nr. G’s gezondheid. 

1 december: Als deze maand ons nu ons geliefd kind weer terugbracht, wat zouden wij dan heerl. K.feest kunnen vieren en als dan het lieve trio uit D. er ook bij was, dan was ‘t bijna volmaakt. Alleen Wim… Mh. Briët vertrok na de koffie. W. en ik zouden nr. t.H. gaan, maar vlak bij huis, sprong W’s band, en daar hij met een Mijnh. v.h. Staatsboschbeh. ond. most, ging hij op mijn fiets verder en ik nr. huis, draaide met Mina suikerpeeën door de vleeschmolen.

3  december: Er kwam een eenigszins raadselachtigen br. van Ragnhild. De kampcdt uit A. had den Sachbearb. Heinemann geschr. dat hij geen Auskünfte gaf betr. G. waarna ze schreef: “De heer H. troostte mij met de mededeeling dat het nog maar enige dagen zou duren. Een schrale troost! “ Dat laatste begrijpen we niet, want als het beteekent dat G. over eenige dagen vrij kwam, is dit immers geweldig! Verder: intus. hoop ik dat u uw jongen heel spoedig behouden bij u zal hebben”. Weet zij mis. meer? Wij hebben weer een kleine hoop!

5 december: Nooit gedacht dat we zóó’n St. N. verrassing zouden hebben! Terwijl we nog aan ‘t koffiedr. waren, kwam Mevr. Brongers zeggen dat de Heer Briët had opgebeld dat G. vrij was en vanav. zou komen. W en ik huilden van vreugde en vielen elk. om de hals. God zij geloofd! Welk een vreugde, ‘t is haast niet te begrijpen. Een zware last is van ons genomen. Mina was ook zoo blij, gaf als verrassing mooie chrysanten, zóó aardig! De B. was ook erg hart. en meelevend, vertrok om 2 u. nr. de Quarlessen. W. en ik gingen nr. ter H en vertelden het iedereen, allen voelen met ons mee. W. zond tel. naar Anton van wien een fel. tel. terugkwam. Dr. Br. was, vóór wij uitgingen komen zeggen dat Piet had opgebeld dat G. en P. bij hen zouden komen en als we niets hoorden, morgen bij ons zouden komen. Ik gun hen G. wel, H deed zooveel voor hem. Ik ging zelf nog even nr. Trude en Iet, kwam Frans v. B. tegen, die later een hart. briefje van G+St.N. pap kwam brengen. 

6 december: W. en ik ter kerke bij Ds. Warners. W. nr den trein van 12.17, kwam even later vertellen dat de trein 1 uur later zou aankomen, zodat hij toen weer ging. Intusschen kwam Mevr. Br. zeggen dat G. aan de tel. was, ik gauw erheen, hoorde G’s stem, die heel goed klonk. Hij zei morgen in Den H. nog te moeten zijn en pas om 6.22 te M. te komen. Wij hebben dit blijkb. niet goed begrepen dat hij vand. zou komen. Hij zei het goed te maken en een reusachtige St.N. av. bij H. en P. en met Paula gehad te hebben, heerl. voor hem! Ik ging dus gauw nr. ‘t stat. om W. te waarschuwen. ‘t Was wel een teleurst. maar hoofdz. is dat hij vrij is. W. en ik déj. laat, maakten ‘smid. eene vis. aan de Lantsh. waar de heele fam. bijeen was en ‘t erg gezellig was. 

7 december: Nu is toch eind. de dag aangebroken waarop wij onzen jongen zullen terugzien, welk een vreugde! Om 6.22 ging W. hem van den trein halen, die een 20 min. te laat was. Ik wilde hem liever hier ontmoeten en toen ik ‘t poortje hoorde openen, vloog ik met een lantaarntje naar buiten en omhelsde onzen lieven jongen. Bij ‘t licht bekeken, schrok ik wel even van zijn vermagerd, bleek gezicht, met de holle oogen en kaalgeschoren hoofd. G. was zoo innig blij weer bij ons te zijn en wij om hem te hebben. God zij gedankt! Hij had het pr. bij H. en P. gehad, vond L. snoeperig, was gist. bij Juffr. Stapel geweest en bij ouders v. een gev. en vandaag moest hij op ‘t Plein zich afmelden w.n. hij ging déj. (met 2 sp. eieren!) bij de Halbertsma’s en er een 6-tal clubgen. ontmoette. Arthur was er ook bij. Hij liet zich het lekkere menu hier met als hoofdschotel de echte choc.vla met room best smaken. Natuurlijk was er over en weer veel te vragen en te vertellen. Heerl. hem weer onder ons dak te weten! Vóór het eten kwamen Suze en Piet v.V.V. en aan ‘t dessert Quist met 1 fles melk en heerl. tarwebrood! Hij at een bordje choc. vla mee en dronk een glaasje wijn. 

8  december: (…) Bij Dekker waar G. en ik even waren, kreeg G. 5 eieren cad., een prachtig geschenk op ‘t oogenblik.

9 december: Mh. Briët kwam om 11 u plots. binnengestapt met een mooie calangoë voor mij en lekkere dingen voor G., erg aardig. Hij vertelde dat A. het ook goed maakte en evenals G. een ontz. honger had. G. eet op elk oogenblik van den dag. Ik geloof zeker met 20 boterh. p. dag en massa warm eten; gelukkig dat we ‘t hem geven kunnen! Van de v.VV’s kwam een taart met: hart. welkom thuis. G. ging ‘s mid. nr. Dr. Pel, die niets bijz. bij hem kon ontdekken, alleen is hij véél te mager, waarvoor hij bijvoeding krijgt! Hij weegt nu 58 k.g, een maand geleden 52 k.g.!

15  december: (…) Hooren ‘t treurige nieuws van ‘t sneuvelen van Jan Laman Trip, wien wij zoo gaarne mochten, arme fam. leden! W. werkte heden op de Ned. Bank, waarvan hij pls verv. agent werd.

25 (…)’S Av. zaten wij in ‘t salon bij den K.boom en gaven elk. onze cad., waarbij de kinderen erg blij waren met ons portret en wij met dat van Anton dat uitst. was. Mina was ook bij de uitd. en kreeg van mij een zelfgesmockt beukje en ons portret, met beiden was zij erg blij. Wij kregen van haar een eigengehaakt kleedje. Ik had ook nog een reep melkchoc. voor ieder, iets bijz. tegenw. Voor Ltje hadden we gezamenl. een prentenboek gefabriceerd. Om 11 u gingen we met Piet nr ‘t huis v.d. v. Berlekoms, waar we P’s bed opmaakten. De fam. was uit de stad, had ons de sleutel gegeven, erg aardig! ‘t Was een heerl. Kfeest, waarbij wij God zoo dankb. zijn voor al ‘t geluk dat Hij ons schenkt in tegenst. met zoovelen die treuren.

26. (…) Mina ging om half 4 nr. huis, blijft daar vannacht.

28. Mina geholpen met de slaapkamers. 

30 (…) Ik bakte een cake en haverm. koekjes. Mina een kruidenbrood.’s Av. in de salon gezeten bij ‘t open vuurtje, dat zoo gezellig brandt. Een deel bridget en de anderen lezen en schrijven. We zijn zoo blij onze kinderen bij ons te hebben en het schattige kleinkind.

31 de laatste dag van een jaar dat wij met donkere voorgevoelens zijn ingegaan en dat inderdaad veel zorgen heeft gebracht, maar dat door Gods eindelooze goedheid voor ons persoonlijk goed eindigde.

Wanneer men echter kijkt naar het vele leed dat overal in de wereld is gekomen, is dit jaar niet voor niets met angst en beven ingegaan. Ook van onze familieleden en kennissen hebben velen zware zorgen: Died. nog altijd in Colditz, W.P. al sedert 13 maart in A.f., Werner v. D. na Schev. nu in Haren met een sombere toek. zoo God hem niet uit redt,, Ulv. en Gerard B. in ‘t kamp in Stanislau en dan te denken aan de vele slachtoffers op de slagvelden (Jan l. Trip, Verniers v.d.Loeff, en zoo vele anderen) het zoo zeer geplaagde Joodsche volk. Hoeveel ellende is er toch. Wij hebben ook onze zorgen gehad, in de 1e pl. Godert die 9 maanden in A. was. Wat heeft hij zich goed gehouden evenals zijne vrienden. Wij hebben hem steeds herdacht in ons gebed en God heeft ons verhoord en hem gesterkt en gelooviger gemaakt. Zijn maandelijksche brieven waren moedig, maar hoe dikwijls hebben wij onzen jongen gemist. Verder werden wij als zoovelen uit ons huis gezet en toch hadden wij vele voordeelen: een lief, gezellig huisje hier dat ik veel beter aan kan en toch kunnen wij steeds den opbrengst van tuin en park genieten en gelukkig onze kinderen hier allen herbergen.

Voor zoo velen is dit veel moeilijker. Als we nu denken aan het arme Den H. waar heel straten achter de menschen worden afgebroken en het een stuivertje wisselen van huizen is. Hagenaars uit niet te evacueeren gedeelten moeten toch plaats maken voor stadgenoten, die weg moesten maar in Den H. hunnen werkkring hebben. Het schijnt een troostelooze boel te zijn en de menschen zijn zeer neerslachtig. Erg bevoorrecht zijn we ook wat W. betreft. ‘t Laatste bericht was dat Fanny ons schreef dat zij een tel. van begin Dec. ontv. had ons toewenschend goede K.dagen en gelukkig N.J. Moge hij in ‘43 weerkeeren, wat zouden wij gelukkig zijn! (…)