1943
6 februari: Hij denkt zeker aan ons op deze dag en zal wel niet denken dat we nog goede zegeningen hebben (..) van Mina roze tulpen, wat op het ogenblik een reuzen cadeau is. … Ik gaf tom. Soep, nierbroodjes, tong met weckgroenten en een door Mina heerlijk geb appeltaart met room en echte koffie met slagroom die ik van Dekker had gekregen en van Quist een zelf geb. brood. Ook van zuster Paula kreeg ik een corsage.
1 maart: Mina 31j. Wij geven haar een lijst om ons portret. Ze is er erg blij mee.
2 maart: Mina en ik doen de provisiekast. ’s Middags naar TH om er met den baas en 2 mil inspectie te doen aan de verzegelde sloten. Ze werden allen in orde bevonden, alleen dat van de appels was blijkbaar door slooten verbroken, maar op zolder was alles in orde. De baas en ik verzegelden het, want sedert 1/3 is er geen gem politie meer. Ik had nog koffertjes meegenomen om wat te halen van den r zolder, maar nu alles vast zat ben ik er niet ‘ingegaan
3/3 Mina begint met de grote schoonmaak op zolder. Ik ben den hele ochtend bezig met een groot pak groenten voor Henriette in orde te maken en te verzenden.
10/3 Mina in haven omdat haar broer Bram opgeroepen is voor Duitschland. Deze is maagleider, maar dokter Brongers wil geen schriftelijke verklaring geven, zegt dat de D dokter hem dan maar op moet bellen. We proberen een goed woord voor hem te doen bij dr B maar hij blijft op zijn standpunt. Later komt Bram stralend vertellen dat hij niet hoeft, maar in dienst van een sleper is aangenomen die ook voor de D werkt van half 6-8u dus 14 1/2 uur. Hij vindt alles beter dan naar Duitsland te gaan. De baas vertelt over de wandaden van de jongens: Besuyen, Labrouielle en van Hameren, die van het koepeltje alle ruiten hebben stukgegooid en in het dal ook vernield hebben.
17/3 Mina geeft onze slaapkamer een grote schoonmaakbeurt.
18/3 gestreken. ’s Middags met W gewandeld. Mina komt klaar met de grote schoonmaak op de slaapkamerverdieping.
26/3 … op weg daarnaartoe zag ik den troostenloze aanblik die het prachtige Haagse bos biedt. Reuzen van dikke beuken zijn er geveld en een tankgracht loopt er in de lengte doorheen. Het paviljoen van “de Witte” wordt afgebroken, het doet je hart pijn. De boomen aan den Raamweg en Kon. Gr. worden afgezaagd en op schepen vervoerd, de huizen zijn al leeg, en zullen afgebroken worden. Met het gebouw van de Ned. van 1845 zijn ze al bezig. Het is erger dan ik had kunnen denken. […] De lieve moes is zoo blij dat ik er ben en ziet er tegenop dat ik wegga, lieve schat.
1/4 allerlei opgeruimd enz. Mina had als een paard aan de schoonmaak gewerkt elken dag tot kwart voor 9. Ze was erg blij met het vaasje dat ik haar meebracht en met Mama’s portret.
29/4 Mina stond om 7 u al in een file van boerenvrouwtjes, die allen een ondermuts konden krijgen bij Br en Vd K. Zij had volgnr 106 en kwam om half 10 aan de beurt. Men moet er wat voor over hebben.
1/5 welk een treurige meimaand voor velen nu alle beroepsmilitairen onder de rang van off. als krijgsgevangenen naar Duitsland moeten. Daarmee begint het en wie dan. Pf-taal → Angstig voor Anton zijn wij, hij is wel zenuwachtig ←
7/5 ik ging ’s ochtends een massa lelietjes plukken voor Mina’s ouders. Werkte vanmiddag bij Trude aan mijn zwarte voile japon.
14/5 we konden niet slapen vanwege het enorm aant vliegt dat overstook. 1 werd brandend gezien door Mina. Ze zijn weer naar de Roer, Berlijn en Tsjecho Slow geweest … De baas vertelde dat er vannacht groot alarm op TH geweest is, den helen nacht druk met mansch en paardenw alle radiotoestellen moeten verdwijnen beh van de distr radio. Het is wel erg.
25/5 W en ik vertrokken met een bezwaard gemoed met vak. wel denkende dat wij spoedig weer thuis zouden zijn. Te Breda goot het van den regen, maar toch reden wij erdoor naar Luchtenburg. W met een rugzak en het koffer op de fiets, ik met mijn fietstaschen vol en mijn groote handtas… Toen ik er nauwelijks zat riep B dat er dringende telefoon voor ons was. Ik holde er heen met bange voorgevoelens, die helaas bevestigd werden. G was aan de tel en sprak uit M, zeggende dat het mis was en hij vanm. gekeurd werd. Natuurlijk zou hij goedgekeurd worden. Het is ellendig, ook voor arme W maar het meest voor den jongen zelf [dan gaan zij direct weer terug]
2 februari: Ik fiets ’s ocht naar TH nr Dekker, maar ze hadden niets bewaard daar ik gist niet gekomen was. Mina haalt het ’s mid.
6/2 mijn eerste en hopelijk mijn laatste verj hier; hoe weinig zal ik dat verl jr toen we op dezen dag juist inkw [inkwartiering] kregen gedacht hebben! Toch had ik een erg prettige dag waartoe vooral meewerkten dat G vrij was en het zoo best maakt en er bij was. Wisten we nu maar waar of Wim het goed maakt, hoelang zullen we nog op hem moeten wachten? Hij denkt zeker aan ons op deze dag en zal wel niet denken dat we nog goede zegeningen hebben (..) van Mina roze tulpen, wat op het ogenblik een reuzen cadeau is. … Ik gaf tom. Soep, nierbroodjes, tong met weckgroenten en een door Mina heerlijk geb appeltaart met room en echte koffie met slagroom die ik van Dekker had gekregen en van Quist een zelf geb brood. Ook van zuster Paula kreeg ik een corsage.
8/2 ik ging vanocht nr Dekker en Quist om te bedanken en nog even naar Ant [?] die vertelde dat Luit. Gen Seyffardt vermoord was en een Fijtsma en er massa’s stud waren opgepakt. G werd part secr v W! Teunis v Roon kwam en ook Kees om erover te spreken wat te doen gevolg dat hij nog niet nr D vertrekt zoals plan was. Hij werkt steeds door, wat wij in hem bewonderen, → hebben meelij ←
10/2 G kwam hier weer met het ontbijt. Is verder de hele dag hier om te werken… Na hem kwam Suze ook alweer om te waarsch. Kees is ook onderwater.
12/2 veel alarmerende berichten van overvalwagens, die in Mid. gezien met WA en D politie. ‘t is om de reserve off te doen, reeds zouden er 40 pl in de gevangenis gemaakt zijn. De jongelui van de hoogste klassen v d mid sch gaan er niet meer heen. P bij de v Berlekoms. Tel v Wim 31 1 zo blij
20/2 helaas ging ons lieve P weer weg… daar de laatste tram om 7 u in Amsterdam rijdt want de menschen moeten er om 8 u binnen zijn. Ik ging naar de kindervoeding. Thuisgekomen vernam ik v d onaangen. br die W ontvangen had en waarover wij praatten. G is weer per bus en fiets naar Arthur die nu in Oudelande is bij de fam Jacobowitz-Tak v Poortvl. A’s eng [engagement] met Rita Exalto is uit. … Van Htte kwamen 25 kiekjes van Leonoortje.
21/2 W wijst G en mij allerlei in zijn bureau dat we mis moeten weten. W leest erg gezellig uit Ciske de Rat voor van Piet Bakker.
23/2 horen dat Fabius uit Oostkapelle gev genomen werd. Ontzettend voor zijn vrouw, die maar net buiten levensgevaar is.
26/2 G toch moedig aan het werk. Hij gaat ’s middags met W naar Quist voor werk en abri (schuilplaats). Mina (Q) was niet thuis en ’s avonds kwam hij zeggen dat Mina te veel opzag tegen dat laatste. We kijken dus weer verder!
1/3 Mina 31j. Wij geven haar een lijst om ons portret. Ze is er erg blij mee.
2/3 Vannacht erg geschoten boven Middelburg. Er vielen overal stukjes ijzer naar beneden. Ik had W een soort verband omgedaan haar hij meende een kl bloeding te hebben. vanochtend was het dikker zodat wij samen naar dr Pel gingen, die dit ook constateerde en aanried een Priessnitz verband met goulardwater erop om te doen. W ging dus op zijn bureau stukken halen om hier te werken, voelt zich verder goed. Mina en ik doen de provisiekast. ’s Middags naar TH om er met den baas en 2 mil inspectie te doen aan de verzegelde sloten. Ze werden allen in orde bevonden, alleen dat van de appels was blijkbaar door slooten verbroken, maar op zolder was alles in orde. De baas en ik verzegelden het, want sedert 1/3 is er geen gem politie meer. Ik had nog koffertjes meegenomen om wat te halen van den r zolder, maar nu alles vast zat ben ik er niet ‘ingegaan. We hadden gind. gezien dat een luik op dien zolder een eindje openstond en de huisknecht vertelde dat er een kraai zat. de baas denkt dat deze door den schoorst op de zolder is gekomen en daar het luik niet met de bout gesloten was, dit een eindje heeft kunnen openduwen. Dit zal het wel geweest zijn. Het was vooral snikheet, de verw kachel stond geheel open op de naaik stond een kachel hard te branden evenals 2 lichten, ofschoon er niemand was. In de zaal op het parket matten gespijkerd. Aan de muur het portret van Hitler. Van binnen was het geel geverfd. Overal was het een ontzettend vuile boel en ze waren bezig nieuwe closets te maken. Ik zei den werkman om voorzichtig te zijn met de blauwe tegeltjes. Joes [de hond] kwam ook toen ik hem riep, maar liep gauw weer terug. Ik was eigenlijk heel blij dat de zegels gesloten waren.
3/3 Mina begint met de grote schoonmaak op zolder. Ik ben den hele ochtend bezig met een groot pak groenten voor Henriette in orde te maken en te verzenden.
6/3 weer naar kindervoeding geweest zoals elke zaterdag. W gaat wel iets beter maar het gaat langzaam.
8/3 de dokter kwam en zei dat het een negenoog van W was maar dat het heel goed ging en hij eind van de week wel hersteld zou zijn. Ik moest doorgaan met warme lijnmeelpappen en goulardwater.
9/3 G vertrekt naar de rimboe (timmerman Calland).
10/3 Mina in haven omdat haar broer Bram opgeroepen is voor Duitschland. Deze is maagleider, maar dokter Brongers wil geen schriftelijke verklaring geven, zegt dat de D dokter hem dan maar op moet bellen. We proberen een goed woord voor hem te doen bij dr B maar hij blijft op zijn standpunt. Later komt Bram stralend vertellen dat hij niet hoeft, maar in dienst van een sleper is aangenomen die ook voor de D werkt van half 6-8u dus 14 1/2 uur. Hij vindt alles beter dan naar Duitsland te gaan. De baas vertelt over de wandaden van de jongens: Besuyen, Labrouielle en van Hameren, die van het koepeltje alle ruiten hebben stukgegooid en in het dal ook vernield hebben.
11/3(…) Stoppels beweert met stelligheid dat deze of volgende week in de courant zal komen te staan dat alle weerbare mannen tusschen 18 en 35 jaar naar Duitsland moeten.
13/3 W jarig… van Quist een vel spek. … het diner was tom.soep, slaatje van eieren, garnalen en bieten, 2 part lof en verrukkelijke chocolade vla. Na het eten werd nog gebridged. Een echt prettige dag.
16/3 nadat gisteravond Piet de Meijer was komen zeggen dat de D in de afgesloten zolders zouden komen om 9 u gingen W en ik er dadelijk na het ontbijt heen. Burgemeester Moens van Kkerke was vannacht om 1 u uit bed gehaald om te zeggen dat hij er bij moest. Met hem de baas en een achttal Duitsers togen we eerst naar de rommelzolder waar zij intusschen al op waren geweest, maar natuurlijk geen buizen van de waterleiding hadden gevonden. W liet die zolder dus dadelijk weer sluiten en we togen alleen naar de appelenzolder, waar W college hield over het reservoir dat alleen door regenwater van het dak zoodat als er een droge periode was zooals nu het bakje van het nieuwe closet niet gevuld kan worden en ze dus wel water moeten gebruiken. Nu bleek echter dat op de slaapkamerverdieping geen nieuw closet was gemaakt, enkel beneden, zodat ze evengoed aftakken kunnen van onze slaapkamer en op de zolder niets nodig hadden. Aldus zou geschieden. Wij zagen beneden het nieuwe closet, de pissoir en waschbak, alles keurig, zoals ik me gewenscht had! In de kelder moest een deur voo+9r de wijnkelder komen, daar de lattendeur te onsterk was. Er was er blijkbaar vroeger een geweest, maar wij wisten ook niet waar die was. De wijnkelder was rijk voorzien! Er was een man die leege flessen opkocht. Ze vroegen of onze flessen ook mee verkocht zouden worden, dan zou het geld aan den baas worden afgedragen. Wij vonden dat best. Onze houtkist uit de keuken stond voor het huis. Zij hadden die daar niet nodig. De baas wilde dien ophalen met de arb en op de zolder boven de garage plaatsen. Alles viel ons dus nogal mee – gelukkig. Thuis maakte ik tot half 1 mijn linnenkast schoon.
17/3 Mina geeft onze slaapkamer een grote schoonmaakbeurt.
18/3 gestreken. ’s Middags met W gewandeld. Mina komt klaar met de grote schoonmaak op de slaapkamerverdieping.
19/3 hoorden door een brief van Htte v T dat Lex in de slag in de Javazee (een jaar geleden) vermoedelijk is gesneuveld. Dit hadden zij juist vernomen. Arme ouders, arme vrouw.
20/3 … G haalde ons af en vertelde ons dadelijk dat hij niet kon blijven bij de fam Timmerman die erg geschikt waren, maar het voor lange tijd te onvrij vonden en gedacht hadden dat het maar voor een paar weken zou zijn. G had echter al iets anders bij den bakker. Wij betreuren het heel erg, maar er is niets aan te doen. … bezoek paardenfokker….
23/3 G’s bed werd vanochtend door de vrachtauto gehaald om bij den bakker gebruikt te worden. Hij vertrekt dus vanmiddag. Jammer voor W die nu alleen zal zijn. [Bezoek aan haar moeder](…) ik bracht Mama zelfgebakken zandkoekjes, eieren, bloemen en breikatoen mee, waarmee zij erg blij was en babbelaars. ’s Avonds las ik haar voor uit Ciske de Rat.
26/3 … op weg daarnaartoe zag ik den troostenloze aanblik die het prachtige Haagse bos biedt. Reuzen van dikke beuken zijn er geveld en een tankgracht loopt er in de lengte doorheen. Het paviljoen van “de Witte” wordt afgebroken, het doet je hart pijn. De boomen aan den Raamweg en Kon. Gr. Worden afgezaagd en op schepen vervoerd, de huizen zijn al leeg, en zullen afgebroken worden. Met het gebouw van de Ned. Van 1845 zijn ze al bezig. Het is erger dan ik had kunnen denken. […] De lieve moes is zoo blij dat ik er ben en ziet er tegenop dat ik wegga, lieve schat.
28/3 … Ik vergat nog te vermelden dat Lydia Schöffer thuis kwam met het bericht dat het gebouw van het bevolkingsregister was afgebrand te Amsterdam.
29/3 mijn lieve zusje jarig. … de Marethlinie in Tunis heden door de geallieerden veroverd.
1/4 allerlei opgeruimd enz. Mina had als een paard aan de schoonmaak gewerkt elken dag tot kwart voor 9. Ze was erg blij met het vaasje dat ik haar meebracht en met Mama’s portret. Intens blij zijn we weer met een tel dat Willem aan Fanny zond, gedateerd 15/3, ontvangen 17/3 waarin stond dat het hem goed ging, maar sedert lang zonder berichten was. Dit had een van haar gekruist met: “pas de changements; tous bien, amities”. Welk een opofferende ziel is Fanny. Wij zijn haar zo dankbaar en God in de eerste plaats.
9/4 Bij de raid op Antwerpen zouden over de 2000 doden zijn, in R’dam van 31 maart ruim 350.
12/4 G weer terug naar Kattendijke. De Wilhelminapolder is volgelopen door een dijkval eergisteren. G heeft nog meegeholpen met dingen in veiligheid te brengen. Het moet heel erg zijn.
17/4 ik ging voor de laatste keer van dit seizoen naar de Kindervoeding.
22/4 H’s 29e verjaardag. God zegene haar in dit jaar en geve haar en Piet een lief kindje er bij. Wij gaven haar een babyboek en nieuwe film … Piet ging heden naar Friesland naar zijne vrienden (…) W had moeilijkheden op de Nederlandse Bank die hij sedert maandag als agent waarneemt. Uit een aangeb br ontbrak f 10.000. Erg vervelend voor hem …
26/4 (…) daarna aten wij warm daar Mina uit ging. …
29/4 Mina stond om 7 u al in een file van boerenvrouwtjes, die allen een ondermuts konden krijgen bij Br en Vd K. Zij had volgnr 106 en kwam om half 10 aan de beurt. Men moet er wat voor over hebben. A en ik naar Ter Hooge om er wat te wandelen. Het was er zoo heerlijk dat ik er een groot verlangen naar terug heb. Als wij er maar spoedig weer terug mogen komen! Ik vrees zo dat dit nooit meer zal zijn, hoop vurig dat ik mij vergis. De arme van Wolderen is gisteren ingepikt en naar Scheveningen vervoert. Arme Cecile die juist helemaal niet goed is. Men heeft het haar niet durven zeggen. Zielig ook voor Heleentje. De 10 mille, die uit Ter Neuzen waren verzonden naar de Nederlandse Bank en gemist waren al sedert ene week, zijn door knap rechercheurwerk bijna geheel terecht gekomen. Een ambtenaar van de post uit TN had van de 13 mille er 10 mille op geraffineerde wijze uitgenomen. Een jongen van 22 jaar die juist heden bij de Waffen SS zou gekomen zijn.
30/4 wanneer zullen we deze dag weer kunnen vieren. Heel Nederland zeer geschokt door een bekendmaking uit de courant dat leden van de voormalige Nederlandse Weermacht opnieuw in krijgsgevangenschap zouden moeten. A zou er ook onder vallen. In Holland en Overijssel en andere provincies zijn er vele stakingen. Hier bij de Schelde, Albers, Vitrite, overal groepjes menschen. Een verdere bekendmaking was wat het voorlopig alleen beroepsmilitairen gold. Iedereen is er vol van .
1/5 welk een treurige meimaand voor velen nu alle beroepsmilitairen onder de rang van off. als krijgsgevangenen naar Duitsland moeten. Daarmee begint het en wie dan. → Angstig voor Anton zijn wij, hij is wel zenuwachtig ←
2/5 [zondag] wij aten om 1 uur warm vanwege Mina.
6/5 … de stud die niet de verklaring teekenden moesten heden zich melden. Hey en Stemerding gingen, het is ontzettend voor de jongelui.
7/5 ik ging ’s ochtends een massa lelietjes plukken voor Mina’s ouders. Werkte vanmiddag bij Trude aan mijn zwarte voile japon.
8/5 [alle j mannen tussen 18-35 moesten zich melden bij Arbeidsbeurs voor tewerkstelling elders]
Mina ging nadat we warm gegeten hadden om 1 u naar haar ouders, die heden 40 jaar getrouwd zijn. W en ik gingen er om half 4 heen om te feliciteren met een glazen vlakom vol lelietjes in een doek tesamen geknoopt. Er was zulk een hevige westenwind dat ik dolblij was dat W de doek droeg. Soms stonden we stil. Er waren daar alleen de kinderen en kleinkinderen en we kregen er thee en koekjes. Ze apprecieerden het wel dat we gekomen waren.
11/5 … ik zond P boter. Ze kan haast niets krijgen en met ¼ kl moet ze 24 dagen doen voor hare boterhammen evenals wij. Met vleesch 28 dagen met 1 ons p. persoon.
12/5 … goede ber van A die zeer opgelucht is dat zijn Dir hem verzekert heeft dat hij vrijgesteld is voor het gaan naar D. wij zijn er zeer gelukkig over.
13/5 … een ontz raid vannacht boven Duisburg geweest. 1500 ton uitgeworpen. Ontz toch. En hoeveel slachtoffers vallen er?
14/5 we konden niet slapen vanwege het enorm aant vliegt dat overstook. 1 werd brandend gezien door Mina. Ze zijn weer naar de Roer, Berlijn en Tsjecho Slow geweest … De baas vertelde dat er vannacht groot alarm op TH geweest is, den heelen nacht druk met mansch en paardenw alle radiotoestellen moeten verdwijnen beh van de distr radio. Het is wel erg.
19/5 ’s mid met W nr TH ons tel toestel wordt weggenomen. We konden sedert sept toch al niet telephoneeren. Gisteren een enorm goede tijding van Fanny over haar nichtje Victoire [= zoon Willem] van wie zij weer een tel had ontv van 3 mei – 4 mei ontv uit Colombo! Ze maakte het best, hoopte dit van ons ook. God zij gedankt voor zoveel genade!
21/5 … thuis in de courant het ontz nieuws vernomen van opnieuw 6 gefusilleerde jonge menschen, wo Willem Pahud. Ik schreef onmid aan Marietje Hekkema en aan Htte en Piet. Vind het zóó ontz.
24/5 onze lieve G 23j.
25/5 W en ik vertrokken met een bezwaard gemoed met vak wel denkende dat wij spoedig weer thuis zouden zijn. Te Breda goot het van den regen, maar toch reden wij erdoor naar Luchtenburg. W met een rugzak en het koffer op de fiets, ik met mijn fietstaschen vol en mijn groote handtas… Toen ik er nauwelijks zat riep B dat er dringende telefoon voor ons was. Ik holde er heen met bange voorgevoelens, die helaas bevestigd werden. G was aan de tel en sprak uit M, zeggende dat het mis was en hij vanm gekeurd werd. Natuurlijk zou hij goedgekeurd worden. Het is ellendig, ook voor arme W maar het meest voor den jongen zelf
28/5 … Trude kwam zeer kort daarna nog even aan om ons te zeggen dat een jongen v L Styrum ook in Landsberg zat en het daar goed had. Lief van haar om te komen, want ze zitten daar diep in de put, daar Werner daar met nog 5 Middelburgers en nog velen anderen ter dood veroordeelt is. Zij hebben weinig hoop op gratie. Het is alles zo ontzettend!
30/5 Wanneer oh God zullen wij onze lieve jongen weer bij ons hebben. Moge hij wat meer geluk ondervinden dan tot nu toe.
31/5 een zeer moeilijke dag voor ons. Afscheid Godert. G reisde door naar Flor in Utrecht, P zou er even komen met zijn vergeten regenjas]
2/6 ze hebben geen dienstbode hier, zodat ik na elke afwas mee afwas en zelf bedden opmaak en de wastafels doe. … Mijn hart is bij mijn jongen
6 juni W en ik wassen af en dekken voor het middagmaal.
10 juni Ons lieve Leonoortje 2 jaar! Met Mama maakte ik de porceleinkast schoon. Het dorp, door W gemaakt werd erg bewonderd. Om 7 uur gingen we eten en daarna brachten we in optocht, zelfs met de jarige erbij boven-Omamam naar den trein, die niet door een van ons teruggebracht wilde worden.
11 juni W vertelde mij gisteren wat Piet boven het hoofd hangt, wat ons erg terneer drukt, maar hij geeft alle hoop nog niet op. Het is een zenuwachtig gedoe, vooral ook voor H in haar toestand. Gelukkig dat zij morgen op reis gaan. Piet zette ons in den trein, maar we moesten eerst een tijd staan. Mina haalde haar in het wagentje af en ze ging dadelijk zoet mee, terwijl wij onze fietsen afhaalden en oplaadden.
12 juni: Mina is erg lief want ze herinnerde zich dat ze L met Paaschen chocoladevla uit een pan had mogen likken. Mina gaat natuurlijk weer chocolavla voor haar klaarmaken. Mina heeft in de vacantie 42 potjes aardbeienjam gemaakt, 4 flessen spinazie gewekt en overal stonden bloemen bij onzen terugkomst! Hooren dat de V. Berlecoms uit hun huis moeten evenals zuster De Hullen, ernaast. Mina had er hier ook gehad voor inkwartiering, maar ze af weten te schepen; ze zouden gisterenavond terugkomen, maar zijn niet geweest. De Lantsheers moeten hun huis te Sint Laurens ook verlaten.
17 juni Vannacht is er weer veel gevlogen en geschoten. Vanochtend om 10 uur een luchtgevecht en voor het eerst sedert wij hier wonen, luchtalarm, dat plusminus een kwartier duurde. 4 D machines werden omlaag geschoten. A vertrok met den trein van half 11 weer naar Dev. Hij heeft zijn domicilie overgebracht naar Dev. Wanneer zullen wij hem weer terugzien? W en ik gingen op Ter Hooge aardbeien en kruisbessen plukken, de laatsten voor den weck. Mina weckte vandaag 5 flessen tuinboonen. Leonoortje geeft ons veel vreugde. Ze is zoo grappig.
18 juni Anton had heden examen Administratie.
22 juni De radio en die van de B., die wij ter leen hadden, moesten we den 17den inleveren, Kassian!
23 juni Terwijl zij sliep, gingen Lien W en ik naar den tuin om fruit te plukken, waren half 5 thuis, waarna Mina nog even meer aardbeien ging plukken voor de weck. W speelde even met L in de zandbak, wou toen niet alleen blijven, nam een groote stap over den zand zeggende: booi zoo! En beklom met veel inspanning de treden van het terrasje triomphantelijk kijkende. Ze heeft een geweldig energieke wil, kan ook ontzettend driftig zijn als ze haar wil niet krijgt. Met Leonoortje in het kleine wagentje naar Mina Q waar ze erg lief was. Ze kreeg er melk, 3 biscuitjes en mocht kuikentjes zien, toen via Vreeken en Verhage naar de tuinvrouw. Ook al kuikentjes gezien. En daarna nog naar de boerderij, waar Maatje haar ook al meetroonde naar het kippenhok. Fijn mee uit, zegt ze dan telkens en geniet zichtbaar. Vanochtend om half 9 werd Vlissingen erg gebombardeerd. De electr centrale werd zoo getroffen dat 2 turbines niet meer kunnen werken, de timmerwerkplaats van de Schelde brandde uit en de koperslagerij en machinewerkplaats getroffen. Op de centr waren geen slachtoffers, maar op de Schelde 28 dooden en vele gewonden. Piet de N kwam zeer onder den indruk thuis: een jongen naast hem was aan het hoofd gewond. Welk een rouw heerscht er weer te Vlis.
25 juni Vannacht is er ontzettend geschoten en gevlogen. Naast en achter ons levendige conversatie daarover, het Ruhrgebied: Duisburg, Düsseldorf, Krehfeld, Wupperthal moest het het weer ontgelden. Weer naar tuin. Er waren ook al veel frambozen. Ik bracht een emmertje kruisbessen bij den slager die mij goed bediende. We moeten ’s avonds met daglicht naar bed. Hebben geen elektriciteit. Verlang erg naar bericht van G, wat nu langzamerhand toch zou kunnen. We vernamen heden dat Gerda, Guy en Frans gisteren in het huis van bewaring zijn opgesloten, waar vd V ze heden bezocht. Hebben zeer met hen te doen.
26 juni L mocht bij de Dekkertjes spelen, wat allen prettig vonden en W en ik plukten vruchten.
28 juni En wij naar TH fietsten om er vruchten te plukken. Voor H kreeg ik 10 eieren en een half kg boter mee. Na het eten een telephoon (bij dr Br) van Piet dat H eenige uren te Roosendaal had doorgebracht en half huilend zonder L in Delft was gekomen. Mijn brief donderdagavond op de bus gedaan had haar dus zaterdag in Zelhem niet bereikt en zij vertrok pas vandaag. Het is onbegrijpelijk maar heel vervelend.
30 juni Heele ochtend druk zitten verstellen wat tegenwoordig niet gemakkelijk is nu alles zoo kapot gaat en er geen materiaal is voor reparatie. Vooral sokken en kousen is wanhopend.
1 juli Vernamen dat Mh Slooves gisteren werd opgepakt. W en Pilaar doen moeite bij Dam 6 en de Gestapo op het Moolenwater. Erg blij waren wij vanavond te hooren door zoon Slooves, die met een meisje Ort, kwam vertellen dat zijn vader vanavond vrij was. De elektriciteit doet het weer, maar er had dag en nacht aan moeten worden gewerkt. Sedert heden is het in orde. Ik verstelde vanochtend weer. Mina plukte veel fruit in den tuin en maakte heden 7 flessen bessensap en 8 potjes frambozen en bessenjam.
6 juli We aten vroeg om Mina die een vrijen middag had, plukten weer in den tuin.
10 juli Vannacht veel bezig geweest met de arme Hein en H. We vernamen dat zij op transport gesteld zijn naar Den Bosch en ds Bergmann met hun gereisd heeft. W leest ons ’s avonds voor uit De lange lente
12 juli Van Anton heden een reusachtig roggenbrood van 3 kg ontvangen. Heerlijk!
13 juli Onze goede A jarig. Hoezeer bidden wij dat hij in dit l.jaar een bet werkkring zou krijgen en als het kan zich zal verloven, maar wij hebben het niet in onze hand. Op het oogenblik is hij tenminste gelukkig in Sch vanwaar hij enthousiast schreef, ook over de familie.
17 juli Nadat ik P een bordje pap had klaargemaakt, bracht W haar met haar koffertje naar het station. Naar het schijnt moeten nu meisjesstudenten meedoen aan den arbeidsinzet o.a. Len, die [pijltje naar beneden]
18 juli Om tien voor half 8 kwam Piet, toen ze juist met de soep begonnen waren. Hij kwam uit IJzendijke, waar hij het weer best gehad had. De burg had hem attent gemaakt op een betrekking die er gecreëerd werd voor P n.l. inspect bij bouw- en woningtoezicht waarbij hij dan denkelijk ook part opdrachten mocht waarnemen. Dit alles lokte P zeer aan die het in D vr. vindt. W zal moeite voor hem doen bij De Ranitz. Verder bracht hij erg prettige br mee van Ari aan ons en v Htte.
26 juli W en ik plukten weer op tH. Mussolini is afgetreden, zeer belangrijk feit. Iedereen heeft het er druk over!
27 juli Maarschalk Badoglio is nu ipv Mussolini gekomen en een heel nieuw parlement. Allerlei geruchten doen de ronde.
28 juli Cecile komt mij namens Trude het ontzettende bericht brengen dat Werner met vele anderen 20 juli is gefusilleerd, wat de ouders heden pas over de post vernamen. Ze hebben het wel altijd gevreesd, maar toch heele tijden weer hoop gehad en er zelf ontzettend veel moeite voor gedaan hem te redden. Heel veel en moeilijke reizen deden zij er voor. En om de 14 dagen schoone wasch brengen waarbij dan heel veel l middagen gingen. Ook mochten zij hem van tijd tot tijd bezoeken. W was altijd vroolijk en rustig geweest en bereid te sterven. Zij hebben nog zoo mooien afsch. br van hem ontvangen en voor hun dood op verzoek het Heilig Avondmaal genomen. Moedige jongen menschen! We hebben eerbied voor U. Vanavond gingen W en ik naar de Heerengracht waar de v D’s met Jan waren, allen wel verslagen, maar rustig aanvaardend zooals W dit ook van hen verwachtte. Arme, zwaarbeproefde menschen, we hebben zoo met hen te doen! W en ik plukten vanmiddag w. wijnspruimen, waarvan er wel 1000 aan 1 boom zitten. Ze zijn verrukkelijk. Mina was den heelen middag uit, waarom wij warm aten om half 1.
30 juli Brief van Frank gehad, die 19 juli vrij is gekomen, na 4,5 maand abusief gezeten te hebben! Ben vanochtend even bij de vD’s geweest, die nog een brief van Werner hadden ontvangen. Voor zijn afsch brief geschreven. Ze waren er toch heel blij mee geweest.
3 Aug Mina kreeg vand. 3 dagen welverdiende vac., jammer dat het weer niet beter was.
5 Aug. Mina komt ‘s av weer thuis.
13 Aug. Bij ‘t ontb een briefkrt v H-tte meldende dat zij verg had gekregen en om kwart na 3 hoopte aan te komen. Een heerlijk bericht! Aanstonds gingen we (vooral Mina) aan den gang om alles in orde te maken. P en ik gingen even boodsch doen en de maquette van het nieuwe polderhuis zien, dat op de PZEM in de kamer v.d. Ing. en door den maker Doeve, vertoond werd, werkelijk heel mooi. Gisteren was er weer quaestie van inkwartiering geweest. W deed zelf open, vertelde dat we geëvacueerden waren, 5 pers. in huis en niet ‘t heel huis te onzer beschikking hadden, waarop de off verdween. Paula en ik haalden met den wagen en 1 fiets Htte en L-tje af. Dolgezellig dat ze er weer zijn en om ‘t lieve stemmetje weer te hooren. H is opperbest, vertelde dat ze een brief van Ari had met beste ber. van 17 juli, wel lang geleden, maar ik ben toch weer zoo dankbaar.
17 Aug. ‘s Av ging ik nog even m L in ‘t wagentje nr de V Doornincks. Een huilende Mina deed ons open, want haar zuster, zw. en 14-j. nichtje zijn gist. allen gedood in Ritthem met het zware bomb. om ½ 9 ‘s av. dat o.a. in de zeedijk tusschen Vlis en Ritthem gemunt was, die groote gaten getroffen is. W ging vanmid. pr fiets nr R en Vl. Daar zijn van de 600 huizen v.h. Tuindorp de helft verwoest of onbewoonbaar. 40 dooden en vele gewonden. De trambaan en treinbaan ontzet, H en Piet zijn aan een groot gevaar Goddank ontsnapt. W zag tramrails in de boomen hangen. Het is weer ontz. geweest.
Woensdag 18 aug. Opgeschrikt door een bericht van G, geschreven op een zakje in het Pol. Bureau te Groningen, waarin hij ons het einde van zijn avontuur meldde en waarbij nog een briefje van Juffr Dijkstra bij was, fietste ik zoo gauw ik kon naar W om te overleggen wat te doen. Nadat wij tot de conclusie gekomen waren, dat W de 5 Noord Provincies niet zonder permissie in mocht, besloot ik den trein van kw voor 11 naar Gron te nemen. Thuis pakte ik vlug een valiesje, Paula telephoneerde bij de buren of ik bij de familie Meek mocht logeeren en nadat ik wist dat ik daar welkom was, nam ik afscheid van Paula, Htte en Leonoortje, die hier net vanaf Zat waren, en bracht W mij naar den trein. Langs Nijmegen komende, alwaar ik 40 min den tijd zou hebben, wat in werkelijkheid maar 30 was, liep ik vlug naar de Oranjesingel om de zieke Paula even te bezoeken. Ik had ‘t ontz warm en Hetty laafde mij heerlijk met een glas limonade en gaf mij veele vruchten mee. Met P ging het nogal; ik was er maar 10 min stil en liep toen gauw weer naar ‘t station om mijn reis voort te zetten. Om 10.15 kwam ik te Groningen aan. Een Mijnheer V Diepen van een Scheepswerf, hielp mij in ‘t donker Benny zoeken, die we toen vonden staande bij de bus. Die Mh had mij anders ook heel vriendelijk logies aangeboden. Met Benny reed ik dus naar Haren en maakte kennis met Mh en Mevr Meek, die dadelijk allervriendelijkst waren en me nog thee aanboden. Mh Meek telephoneerde dadelijk met den chef van zijn expeditiebedrijf (houthandel) of hij me morgen kwam halen met de auto om mij naar Stedum te brengen waar Benny me ook wilde vergezellen.
Donderdag 19 aug Na een goede nachtrust en ontbijt, kwam om kwart na 9 de Heer Barkemeyer met de auto waarin ik met Benny stapte. Welk een ongekende luxe … een auto! We reden langs het Damsterdiep tot den Post, sloegen toen linksaf naar Stedum en vonden na eenig vragen al spoedig de Barnhoeve van H Smit Jr waar G zoo’n besten tijd gehad had. Aan de knechts die bij elkaar in de schuur stonden, vroegen wij naar Juffr Dijkstra (de huishoudster) maar deze was nog niet terug van het station waarheen zij gegaan was om mij om 9.17 te halen. Na met de knechts over den overval gesproken te hebben, kwam na 10 min. Juffr Dijkstra, een gezellige dikke moeke, aardige hartelijke vrouw, die echt had meegeleefd met Smit en G en er zeer van onder den indruk was. Die nacht van 14 op 15 Aug. was om nooit te vergeten: opeens om half 1 allemaal schreeuwende mannen, die zeiden dat ze open moesten maken en omdat ‘t hun niet vlug genoeg ging, een ruit insloegen, waarop de boer de deur opende en er een heele troep in huis stonden, den platten grond bij zich hebbende. Juf D in den keuken sliep, kon er niet uit, maar zij zag den armen Post (G)staan, verslagen. Beh G en Smit namen ze nog mee de schrijfmachine van den boer en van G zijn tabak, scheerapparaat, nieuwe overall en uit de kelder fl wijn, slaolie, zak suiker, gecond. melk, kaas, stukje gebraden vleesch! Ze hoorde ze nog zeggen: “Nu naar de andere boerderij”. Ze wou hen voor zijn en liep langs een klein paadje naar de boerderij van den broer van Smit, maar daar waren ze al geweest en bij 6 andere boeren ook. Resultaat 8 boeren en 18 jongelui. Een boer was alweer terug, waardoor men goede hoop had voor de anderen. Post was zeer geliefd daar, had de eerste 14 dagen meest op zijn kamertje doorgebracht, maar later veel geholpen zoowel in ‘t huishouden: afwasschen, schoenen poetsen, aard. schillen, als op ‘t land: ploegen, koeien drijven, koolzaad zichten, enz. Hij had elke 14 d. geschreven, maar slechts één brief van ons ontvangen. De boeren, die gepakt zijn, waren op een na, gereformeerd en een probeerde P met Ds Lievens om # bij Herv te brengen, waarvoor hij ‘t druk had. Met de knechts kon hij ‘t uitst vinden al kon hij ‘t dialect in ‘t begin moeilijk verstaan. In zijn kamertje met het breede 2-pers bed, waren zijn koffers en de kleeren met die van Juffr D in één kast. Ik vond het een weemoedig werk ze in te pakken. Hier was G nu zoo gelukkig geweest en hoe zal hij ‘t nu hebben? We kregen een kopje koffie en een biscuitje en ik geloof dat ‘t een teleurst was dat we niet bleven eten. Ze vloeide over van hartelijkheid en goede zorg, een echt moederlijke vrouw, was nog bezig een paar sokken van G keurig te stoppen. We wilden om + 12 u weggaan, maar o wee de auto deed het niet, wij vrouwen en de knechts aan het duwen – geen beweging … toen een paard ervoor en we dachten al dat ‘t ging, toen de motor weer afsloeg. Niets hielp. Tenslotte reed de auto met ons erin en een paard ervoor met op zijn rug een der knechts, Stedum binnen. In een garage zou hij toen gerepareerd worden. Intusschen haalden Benny en ik bij den koster de sleutels van de kerk, die zeer het bezichtigen waard is en mooi is gerestaureerd. Mooi grafmonument van de familie Clant van Stedum, familiebank en familiewapens. In het dorp kochten we heerlijke koeken om onzen honger te stillen. Eindelijk om ongeveer 2 uur was de auto klaar en reden wij via Leermens naar het Damsterdiep en zoo terug in 3 kwartier. Thuis nog even een kop koffie en een boterham met ger. paling gegeten en afscheid genomen van den Heer B die zich zooveel moeite voor mij had gegeven. Hij had ook nog met een vriend getelephoneerd die bij de Pol. is en die zei dat de jongens naar A’foort gebracht waren, maar dat ‘t beter was dat ik zelf even ging informeeren op ‘t Scholtenshuis te Groningen. Benny bracht mij dus naar de bushalte, maar nadat mij eenigen gepasseerd waren, liep ik 20 min verder nr den Esserweg en nam daar de tram. Op ‘t Sch.huis tegenover ‘t Stadhuis zei men mij dat de jongelui naar A.f. getransporteerd waren. In het teruggaan zat ik toevallig met Jet de Ruyter de Wildt, die naar Glimmen ging en wie ik nog gezellig sprak. Bij de fam. Meek buiten thee gedronken w.n. ik teleph. met W en de Kempers bij wie ik belet vroeg. ‘s Av G’s dingen in één koffer gepakt, het andere zou mij gestuurd worden. Tot 10u heerlijk buiten gezeten, prachtige warme dagen.
Vrijdag 20 aug. Mh Meek had voor een taxi voor me gezorgd die om 5 voor 7 kwam. De heele fam. behalve Annetje, die ziek was, was opgestaan en na een hart. afscheid bracht Mh Meek tot in de toen nog leege trein, die om 7.53 vertrok. Ik was vol dankbaarheid over al hunne goede zorgen. Aangekomen te A.f stond Kemper mij op te wachten, torschte mijn zware koffer (20 kilo!) over het lange perron naar de fiets w.n. wij den berg op wandelden nr Utrechtseweg 171. Lou had intus. reeds overal geïnf. nr welk kamp G kon zijn gegaan o.a. door een Mevr Versteegh, die R Kr werk in de kampen verricht. Ik sprak die Mevrouw die t/o Lou woonde en een agent van pol. die er toev. was. Beiden verzekerden mij dat de ondergedoken jongens niet meer te A waren, maar te Ommen, wat een gr. teleurstelling voor mij was. Bij Lou rustte ik even en sliep heerlijk, want mijn trein ging niet eerder dan 7 u. Voordien kreeg ik nog een warme maaltijd. L. had aan een buurjongen verzocht mijn zware koffer naar ‘t stat. te brengen, want ik vond en L ook, dat K daartoe niet in staat was, hij (K) was daar wel niet over te spreken en bromde erover, maar zij brachten mij toch beiden naar den trein. Weer onzen jongen niet gevonden, dan maar moedig verder! Om 8.20 kwam ik te Dev. aan, opgewacht door A en mevr. Pahud met wie wij toen nr Schalkhaar fietsten, ik op de fiets van een logeetje. Mevr’s band sprong nog en A leende voor haar een fiets in een winkel. Mijn koffer had ik in depot gegeven. Ik werd erg vriendelijk door de fam. en Frits? ontvangen met thee en een bordje heerlijke champignons met room door A gezocht. Ik kreeg A’s kamer, was doodop en spoedig in slaap.
21 aug Nadat ik gezien had waar A en F sliepen (in ‘t kantoor) een eindje van het huis af, ontbeet ik en nam weer afscheid. Ik vond het toch erg aardig kennis gemaakt te hebben en de mooie landelijke omgeving van “het Reekering” gezien te hebben. A bracht mij per fiets naar den trein van 8.39, waarmee ik in Zwolle 1 uur moest wachten en toen naar Ommen reed. In den trein allerlei menschen van goede richting gesproken o.a. een Juffr. die in O ging logeeren bij eene vriendin die mij zeker helpen wilde. Dit was dan ook het geval, maar ik zag een boer met een wagen, die zei de kant v.h. Ericakamp (Eerde) op te moeten. Hij wilde mij met bagage best op zijn wagen nemen, erg geschikt, maar na een heelen tijd moest hij een andere richting nemen en moest ik afstappen. Meteen kwam er een jonge werkman op de fiets aan, die bereid was mij met bagage naar het kamp te brengen, nog wel ½ uur loopen. De man wilde later geen fooi aannemen “We moeten elkaar helpen” was het. Bij den schildwacht hoorde ik dat bezoek pas om half 6 was toegestaan en het was pas half 11! In de hei, waar het gloeiend warm was, zaten al groepjes menschen, meest vrouwen van zw. handelaren in wier gezelschap ik niet veel zin had. Aan een boer daar vlakbij vroeg ik of hij in de buurt woonde en of ik mijn koffer daar mocht zetten, maar hij zei veraf te wonen. Ik zou mijn koffer echter wel in een van de dichtbij staande huisjes mogen zetten. Dus zeulde ik een eind met de bagage, kon toen niet verder. Een voorbijgaanden boerenknecht vroeg ik om mijn koffer even naar die huizen te brengen, wat hij deed, maar ook deze wilde geen fooi aannemen, ‘t was voor “de goede zaak”. Bij den landbouwer Moerman vroeg ik de vrouw of ik de bagage daar mocht zetten, wat zij best vond. “Maak het u maar gemakkelijk” zei ze mij een stoel aanbiedend. Daar zij Juffr Duchateau, de vriendin van de Juffr uit den trein niet wist te wonen, nam zij mij mee naar haar buurvrouw, Juffr Dijkstra, die een aardige villa bewoonde “Wijde landen” vanwaar men een schitterend uitzicht had op de omgeving, het huis lag hoog. Juffr. D was erg vriendelijk, telephon. voor mij om ‘t adres van die Juffr. D maar toen dit niet lukte, bood zij mij een bed aan en zelfs een maaltijd. Op haar kamer boven, waar ‘t wel warm was, waarom zij beneden was gaan slapen, ging ik het bed opmaken, waarna ik haar warme maaltijd deelde en met haar de zaak in de keuken afwaschte. Na een tijdje gerust te hebben, begaf ik mij om 5u naar het hek waar al spoedig een mil. verscheen aan wien wij de namen van de jongens moesten opgeven. Ik leerde er ook een aardig meisje kennen Westerdijk uit een bloemenzaak te Utrecht, wier verloofde ook in het kamp zat en mij zeide brieven aan G aan haar te sturen, daar zij den grensganger kende die ze meenam. ‘t Was ontz. warm vandaag. Om half 6 kwamen er inderdaad een 7-tal jongelui aan marcheeren en mijn hart klopte al, maar nee, G was er niet bij, een ontz. teleurst. Ik vroeg den Cdt waarom hij er niet bij was, waarop hij zei dat die ondergedokenen uit Gron niet hier waren, maar te Amersfoort. Ik vertelde daar juist vandaan te komen en naar hier gereisd te zijn, waarop hij zei dat ze in Leusden bij A waren in het Durchgangslager. Daarvoor had ik den heelen dag hier gewacht! Met het zware koffer dat een jongen Moerman tot het hek gebracht had, ging ik toen weer terug, maar liet het een eindje verder staan, waarop 2 kleine jongens met hun kruiwagen het weer bij Moerman brachten (onderwijl kwam er nog een zeer vriend. mil. Dr voorbij (ook een gev) die mij vroeg of hij mij kon helpen en zou inf. of G er werkelijk niet was, wat hij later vertelde dat de waarheid was. Bij Juffr D soupeerde ik met haar en had haar mijn besluit meegedeeld om i.v.m. den Zond. liever vanav. nog te vertrekken met den trein van half 10 naar Zwolle. Jan Moerman werd weer gecharterd voor mijn koffer en Jufffr. Dijkstra ging zelf ook mee om mij weg te brengen. Na haar erg bedankt te hebben, nam ik dus den trein en arriveerde om ruim 10u te Zwolle, toen het al donker was. Weer was er een aardige jongeman, die mijn koffer op zijn fiets naar het depot bracht en mij toen begeleidde naar Hotel van Gijtenbeek, zeggende dat ik bij hem kon logeeren als er geen plaats was. Ik kon er echter een nood-kamertje krijgen en bedankte dus mijn vriendelijken begeleider. ‘t Was een heel eenvoudig kamertje met een klein zolderraampje, dus snikheet. Ik had eerst beneden in het restaurant nog een glas bier genoten. Ik waschte mij geheel, maar ‘t was een gewone waschkom en bij het voeten wasschen steunde ik er teveel op en brak hij in stukken. Ik had erg het land en nam het water zoo goed het ging met een spons op, ging toen maar gauw slapen, want ik was vreeselijk moe, God biddende dat ik onzen jongen nu morgen mag ontmoeten.
Zondag 22 Aug. Na tamelijk goed geslapen te hebben op het warme zolderkamertje, verliet ik om half 8 het hotel, liep nog even de Stationsstraat uit om een blik op Zwolle te werpen, vond het Weezenland heel mooi. Om goed 8u vertrok mijn trein en om 10 uur stond ik te Amersfoort op het perron weer met het 20 kilo wegende koffer dat een Mijnh zo vriendelijk was voor mij naar het depot te brengen. Het regende een beetje. Ik liep naar den Utr. weg 171 maar de Kempers bleken uit te zijn, waarop ik naar de overbuurvrouw Mevr. Versteegh van het Roode Kruis ging, die erg vriendelijk was en mij 2 kopjes thee schonk en mij den weg wees naar het Durchgangslager te Leusden. Na ½ uur kwam ik bij het hek waar 2 schildwachten stonden, aan wie ik inlichtingen vroeg. Ze zeiden dat de ondergedoken jongens uit Groningen wèl in het kamp waren, maar geen bezoek, noch brief, noch pakje mochten hebben. Ik ging toen een eindje terug, maar keerde om om den eenen schildwacht die toen over was, een enveloppe met inhoud te overhandigen met G’s naam erop, om hem de groeten over te brengen, maar hij was niet te vermurwen, ofschoon niet ongeschikt. Hij zei zelfs dat het hem zeer speet, maar hij had strenge ouders en ‘t zou hem zijn kop kunnen kosten! Dus wandelde ik ongetroost in den motregen terug, ging nog even naar Mevrouw V om mijn kleine koffertje te halen. Zij zeide, dat ik, als de K’s nog niet thuis waren, gerust bij hen mocht komen eten, maar dat vond ik te indiscreet. In den motregen, op een natte stoel achter Lou’s huis gezeten, las ik nog een poosje met een paraplu op, maar toen om 1u de K’s er nog niet waren, besloot ik naar den trein te gaan. Ik probeerde nog even René’s adres te krijgen, maar de inl. dienst van de tel. gaf geen gehoor. Ik ging toen in een trein, die mij via Utr waar ik overstapte, nr Den Bosch bracht. Drie uren bracht ik er in de wachtkamer door, lezende en schrijvende. Voor ik 8.24 vertrok, at ik nog een bord soep en via Roos. waar ik ½ uur moest wachten, naar Middelburg. Daar was eerst geen personeel te vinden om mijn bagage en depot te nemen en ‘t was dus al over 11u toen ik van het station vertrok met een bewijs van de Politie om mij op straat op te houden. Ik kwam echter geen sterveling tegen en om half 12 thuiskomende, moest ik W uit zijn bed bellen. Hij was natuurlijk ook hevig teleurgesteld dat mijn heele reis in zooverre voor niets was dat ik onzen goeden jongen helemaal niet gezien had. Alleen weten we nu dat hij ten tweedemale in hetzelfde kamp zit waar hij 2 jaar geleden ook was. Arme kerel, we hebben zoo met hem te doen. Wanneer zullen wij hem nu weer zien? Moge God hem voor ons allen bewaren!
Op 15, 18 en 20 Aug: zware bomaanvallen op Vlis, Souburg en Rithem. Veele dooden.
23 aug Mina heeft griep. P helpt mij heerlijk. Cecile om 11 uur bij ons om naar G te informeren, komt aan de koffie weer om ons te vragen om onderdak, daar H en de juf haar niet meer zien willen, ze is in een zeer overspannen toestand. De stakker. Ik besprak ’s middags alles met Heleen die zei dat er niets van waar was en moeder steeds fantaseert. Trude, die later bij ons was, waarschuwde ons sterk ervoor C bij ons op te nemen met het oog op haar zenuwtoestand. Alleen de juffr kan haar goed helpen. W en ik zijn toen na vijven weer naar Cecile in den tuin gegaan. Inmiddels was ze gelukkig zelf tot de conclusie gekomen dat ze thuis moest blijven. We hebben wel met haar te doen!
24 Aug Mina komt ’s ochtends om 11 uur beneden maar is niet best. P en ik snijbonen afgehaald die M in het zout inmaakt. M ’s middags naar bed gezonden. Er komt een br van G uit Amersfoort met beste berichten. Alles valt hem mee Goddank. We schrijven alle drie onmiddellijk langen brief terug.
28 Aug. Mina weer den heelen dag op.
29 Aug Na een vrij vervelende volle reis kwam ik om half 8 bij Mama die het gelukkig goed maakte. Mijne gedachten zijn steeds met onze flinke jongen. en nu A weer van wien wij een br.krt kregen dat hij ‘t beter vond weg te gaan bij de fam. P! Wat al zorgen!
1 Sept Een brief v W met ingesl br v. A w.m. hij geen weg wist. Ik begreep eruit dat hij bij Willy is en schreef haar dat ik Vrijd. hoopte te komen. Weer nieuwe zorgen en ellende God sta ons bij! Het is haast teveel! M en ik vanavond nr Theo en Non en Jacque en Joan.
2 Sept Ik tel met Willy waar A niet was, maar Ster zou ‘t weten.
3 Sept. Mama en ik vertrokken met de Dieseltrein van 9.10, hadden een gemakkelijken reis zonder overstappen. Het eind Arnhem-N deed M alleen, Hetty kwam haar halen. Ster stond a/h station A om mij te halen en bracht mij met de electr. tr nr Mevr. Jonker, waar A was, zeer verheugd mij te zien. Het vervelende voor A is, dat hij zijn p.b. verloren heeft. Verder heeft hij m.i. geen reden iets te exutateren. Er wordt aan zijn p.b. gewerkt, dat hij spoedig hoopt te krijgen. Ik heb hem gelukkig weten te kalmeren en goeden raad geven en liepen toen samen naar Ster als een verloofd paartje. A was zoo gelukkig en ik ook want we hadden elk. sedert Paschen niet gezien. Bij Ster waar ik de heele familie beh. Godert zag, liet ik alle brieven van G lezen. Ze hebben daar ontz. met hem te doen en de brieven interesseerden hen zeer. Te N aangekomen, klom ik aanstonds nr Paula, die het vand. erg goed maakte en waar Mama zat. [dan nog even nr Hetty en Charles en vervolgens trein nr D.H. met haar moeder]
4 sept Met M ging ik nog even uit vanocht. en na warm gegeten te hebben, moest ik mijn lieve moes weer verlaten en treinde ik nr A’dam. Paukie stond mij waarempel a/h station op te wachten, heel prettig want ik had een zwaar koffer. We tramden met lijn 24 naar het Minervaplein en vandaar waren we vlakbij haar flat w.i. Benny en zij sedert gisteren wonen. Ze hadden zelf alles moeten schoonmaken daar de werkvrouw en ‘t meisje niet gekomen waren. Alles was nat. niet op orde, maar ‘t kan heel gezellig worden. Ze hebben ieder een flinke zit-slaapk. verder een eetk, badkamer en keuken. Berto Schreuder, verloofde van B. was er voor ‘t weekend. We dronken er thee, aten om 7u boontjes met aard. en een stukje biefstuk en pannekoeken, de laatste 2 dingen door B uit Gr aangevoerd. Na den afwasch, wandelden P en ik naar het park, vlakbij den Z wandelweg, we genoten van elkaar. Benny speelde ‘s av nog piano voor ons, heel goed. Ik sliep in Liedjes bed, die de etage erboven woont.
5 sept Men mag dankb zijn veilig thuis te komen. Op den eersten trein uit Vlis is bij Kapelle geschoten. 3 dooden en eenige gewonden.
7 sept Mina maakte ontz. veel tom. puree (¼ mand) en 21 bierfl. in. W en ik ‘s mid nr t.H. Ik ben ineens snipverkouden
8 sept Om half 8 komt Graafhuis W het blijde nieuws vertellen van de capitulatie van Italië. Welk een geluk; dat is toch ‘t begin v.h. einde. Hoe blij zal G zijn en Wim en A! Mogen betere tijden spoedig volgen. We dronken een kop feest. choc. Leuke brief van P ontv. ‘s av. teruggeschr.
11 sept Voor A misschien een kans voor een baantje als ass. v.d. Cult Consulent (Ir W.C. Visser) te Utrecht. De Dir v.d. Kol L.b.s. schreef hem erover. Mocht dit nu eens lukken! Alle menschen moeten vandaag om 10u binnen zijn en waarom?
13 Sept ‘s Ochtends post een br van G uit A waar hij het best had God zij gedankt! maar hij moest binnenkort weg en verzocht om ondergoed en allerlei andere dingen. W en ik hebben ‘t den heelen dag erg druk gehad voor de kinderen. Aan Paula zond ik 25 appels en peren, wat ook een heel werk was, aan Anton een leege koffer met in de bak 6 kilo tarwe in sloop verpakt en voor G zijn we in de stad ook nog gaan fourageeren: tabak, Sanovite bij Dekker 1 k boter en eieren. ‘t Is een heel gepak geweest den heelen dag, maar we doen het met liefde voor onzen G aan wien wij ook een heel langen brief schreven.
17 Sept Ik reed over de Nw Vlis. weg zag aan alle kanten geweldige bom-trechters en in Vlis heel veel verwoeste en beschadigde huizen. Toen naar Mina’s moeder die voor Mama babbelaars had gefabriceerd en waar ik ook even zat, toen nr tH waar W was en we samen bloemen plukten voor Mama.
19 sept Onze lieve Moes al 85. God beware haar weer in gezondheid voor ons in dit levensjaar waarna ik om half 11 per tram naar Den Haag reed. Ze was toch zoo innig blij en ik ook dat ik haar nu persoonlijk kon feliciteren. Ik gaf Haar een nieuw brillenhoes, babbelaars van Mina en 10 eieren van Betje Dekker. Ons fruit was helaas nog niet gekomen. Na eenigen tijd kwamen Theo en Non er ook, dat was erg gezellig en Theo nam later in den tuin twee photo’s van M en mij.
20 sept Na innig afscheid vertrok ik weer naar Delft, ontmoet in de trein Willem weer. W kwam in Roosendaal in den trein, had het erg prettig gehad bij de Bordes en gisteren Edouard bezocht die over 3 weken het ziekenhuis mag verlaten en het goed maakt. Met B fietste hij nog even naar de Lugtenburg om Jeanne en de Tuylls te zien. Van den Cult technische dienst uit Utrecht kwam bericht dat Ant was voorgesteld in Den Haag om het baantje te krijgen van cartograaf, mits goedgekeurd. Heerlijk voor hem, als het maar niet via Arb beurs hoeft te gaan en hij naar D wordt gezonden. W zond den brief direct door met een brief van hem erbij naar Florence. Wat zal hij gelukkig zijn! Weer een brief van een mh die eergist A. heeft verlaten en ons vele waardevolle details gaf over het verblijf van G en ’s middags een brief van Mary, die den denzelfden mh had gsproken en nu ook over G schreef, erg hartelijk. Met denzelfden post kregen we een uitst br van hemzelf waaruit we dus weten dat hij nog niet naar D is, al vermoedt hij dit spoedig het geval zal zijn.
28 sept Voor W om 6 u pap gekookt; hij vertrok met den trein van half 7 naar A’dam.
1 oct Met W en A op TH gewandeld. W leest het boek Napoleon van Brugmans aan ons voor, we krijgen het uit.
5 oct De baas en Vreeken brengen ons ontzettend veel fruit. Een kamertje wordt als appelkamertje ingericht. A krijgt zijn oproep voor de keuring. W, A en ik gaan vanmiddag met Henri Lantsheer champignons zoeken in de weide bij Schellach. Ze vinden er ontzettend veel, we bezoeken even het Hofje waar Cornelis met zijn vrouw en schoonouders Geers wonen, schild leven, maar armoedig en vuil! Praten met Geers en zijne vrouw, zij maakt een viezen indruk!
6 oct A vertrekt om kw voor 2 naar Utrecht, zal proberen bij Karel VV te logeren. W en ik vanavond naar een filmavond van O en O: het lied van de aarde, oude film, maar had veel aardigs.
7 oct A kwam goed half 7 terug, was voor 100% goedgekeurd en zou van den CT dienst bericht krijgen als de A beurs er goedgunstig over had beschikt. We zullen nu het beste hopen en hij wacht het bij ons af.
9 oct Mina is de heele week al niet erg goed, erg vervelend voor haar. Schreven G!
10 oct W las ’s avonds voor uit De dochter van den Pias
12 oct A komt enthousiast terug. Had duizenden kraaien op TH gezien die hun slaapplaatsen daar hebben. Mina vanmiddag vrij. Ze is veel beter.
14 okt Aardigen brief van Krik ontvangen waar A ook event in huis kan komen.
17 oct Gisteren weer een brief van G met helaas minder goede berichten. Was 4 dagen ziek geweest, en is niet meer bl oudste maar doe graafw, hoopt naar D te gaan, we vonden den brief veel minder opgewekt. Hebben innig met hem te doen. O mocht hij maar vrij zijn! Hoe lang duurt dit nog? Ik vrees zoo van nog heel lang, ben niet optimist.
19 okt De kinderen hebben allen aan onzen trouwdag gedacht, zelfs G in zijn laatsten brief. Hoe bidden wij God dat wij dezen dag een volgend jaar mogen vieren met goede berichten van al onze kinderen. Nu drukt het zwaar op ons dat G niet vrij is en van W den laatsten tijd geen tijding meer kwam, het laatste was van 21 juli. De goede Mina had mooie chrysanten aan ons gegeven en W offreerde mij een mooie witte kleine begonia.
27 oktober Met den trein van kwart voor 11 vertrok A naar Rilland om Walter K te spreken om eventueel voorl werk te krijgen in de Bathpolders daar het zoo lang duurt voor hij antwoord krijgt van de CPD uit Utrecht. Weinig had ik gedacht dat ik met den trein van kwart voor 5 ook op reis zou gaan, maar om half 2 werd ik bij de fam Brongers door Piet opgebeld om te zeggen dat Mama het slecht maakte en ik zoo gauw mogelijk moest komen, een treurige tijding. W was in Delft a h station om mij te zeggen dat ik door moest reizen en a h station Laan v NOI door mh Meijer zou worden opgewacht. W was vanmiddag wel een uur bij M geweest na zijn vergadering. Ontzettend aardig van Theo en Non ook aan het station te komen om mij te begroeten; ze gingen gauw met de tram weg en ik liep gearmd met mh Meyer door het donker [verduistering]. Op 199 vertelde mw M dat Mama vanm zo slecht was geweest dat de dr en zij bang waren dat Mama het niet zou halen, waarom zij mij dus opbelde. De dokter had Mama half liter bloed afgetapt en dat had ineens een wending ten goede gegeven. M had ook injecties gehad voor het hart. Toen ik dus kwam, was M weer wat beter, ze was ontzag blij me te zien, de lieve ziel en mw M was ook blij dat ik er was. De nacht verpl zr vd Waal kwam om 10 u. Dat was een heele rust dat zij er was.
28 okt De nacht was vrij goed geweest. M had een tabletje ph fono dorm gehad en 3 maal een inject. Ook was zij stiekem op het stilletje gegaan toen de zr even weg was! De zr was er wel van geschrokken. Zij ging om 8 u weer weg en mw en ik hielpen M overdag. Opeens kwam om een uur of half 12 Hetty, een grote verrassing voor M. M is nogal goed vandaag al slaapt zij heel veel, maar ze heeft blijkbaar geen pijn, heeft een losse hoest.
29 okt M heeft een goeden nacht gehad. Toch vrees ik dat zij heen zal gaan aan verval van krachten. Zij is zoo zwak en slaapt steeds.
Daarop kwam Htte met Leonoortje die de zieke Boven-Omamam kwam bezoeken en een peer voor haar meebracht, H 4 eieren, zoo aardig! M vond het blijkbaar prettig dat zij er waren en L was heel lief, zocht naar Grootma’s teentjes. M maakte er nog een spelletje van. Ze bleven natuurlijk maar even waarna ik hen begeleidde tot aan den Delftschen tram. Ik vond dat H er zoo goed uitzag. Mama is er 2 keer uit mogen komen om op een stoel te zitten, wat de dr beter vond. Ze deed het niet met pleizier en verlangde naar bed. Zij heeft toch nogal wat gegeten vandaag. Tong en appelmoes, bouillon, een ei, brood, beschuit en pap, maar de heele toestand bevalt mij niet. Goddank dat zij niet lijdt.
31 okt De dag die mij beroofde van de lieve moeder! Om half 2 kwam mw M mij waarschuwen dat de zr haar gebeld had. We spoedde ons naar beneden en vonden daar de lieve Moes, liggende in de terracottastoel en erg benauwd. Ah mijn lieve schat, wat had ik met U te doen [ ze kreeg morphine] Om 4 u werden we weer geroepen en vonden M rustig slapende, de adem begon te stokken, steeds meer en langer bleef deze weg tot de lieve Moeder als een kaarsje zacht uitging. Ik ben overtuigd dat zij niet geleden heeft het laatste uur. Het was precies 5 u dat onze lieve schat van ons werd weggenomen. Wat zal ik Haar groote Liefde en hartelijkheid missen. Zij was eene moeder zooals er slechts weinigen bestaan en wij moeten God dankbaar zijn dat Hij ze ons zoolang en in goede gezondheid gelaten heeft en dat zij nu ook geen lang ziekbed heeft gehad. De zr en mw M hebben M afgelegd, dát kon ikzelf niet doen. Ik ben nog wat naar bed gegaan en om kwart v 8 naar beneden gekomen. Moeder lag zoo vreedig. W kwam. Een hele troost voor mij.
1 nov Intusschen had mh Kervezee de rouwkamer ingericht met schermen tot aan het plafond. Zwart met witte bloemen en een zwart vloerkleed. M lag nu in de kist met een glazen deksel, zoodat ieder haar lieve gezicht kon zien.
2 nov W en ik gingen met lijn 6 en 5 naar de begraafplaats Eyk en Duynen om de plaats van het graf 2454 te zien, waar mijn goede Vader begraven ligt.[Over Htte en Piet:] ze waren beiden onder den indruk dat ze misschien evacuees uit Schev zouden krijgen. Er moeten er 6000 in Delft ondergebracht worden en ze zouden 2 kamers moeten afstaan. Het zou in haar omstandigheden wel vreeselijk zijn. Om half 6 kwam Piets vader, die 2 dagen zou blijven logeeren. Naar mijn zin is het allemaal veel te druk voor H, maar ik kan haar helaas niet helpen.
3 nov Bezig geweest om allerlei op te ruimen uit M’s kasten en in de antieke kast op het halletje en in het br koffer te doen, een droevig werk, maar het moet gebeuren.
4 nov De begrafenisdag van onze Moes! Gelukkig was het mooi weer [beschrijving begrafenis]. Er waren 4 rijtuigen (..). Het was meer dan een uur rijden naar Nieuw Eyk en Duynen. Het was dus een heele stoet. [ in de wachtkr bij E&D ook veel mensen]
Aan het graf sprak eerst Theo Sanders, daarna dankte W waarbij hij zoo lief over M sprak wat mij zooveel goed deed en met ontroerden stem herdacht hij de afwezigen: Paula, die ziek is, Wim en Godert, waarna hij mh en mv Meyer hartelijk bedankte voor hunnen goede zorgen.
6 nov Voor het eerst Kindervoeding gehad. Gisteren bij thuiskomst een heerlijke brief van G met goede berichten en opgewekt. Waren zoo blij, juist op dezen dag. ’s Avonds kwam De Buck namens iemand uit Hansw G groeten overbrengen en zeggen dat hij het zoo goed maakte. Innig dankbaar zijn wij. G was nu voorman van zijn groep, wat ook nogal goed is.
12 nov Vanochtend A geholpen met pakken. W bracht hem om half 2 naar den trein, moge hij succes hebben en wat rust.
15 nov Van onzen zoon een br dat hij geen succes heeft maar nog 1 kleine hoop. Mocht het geluk maar eens met hem zijn; we zouden het zoo innig wenschen. Hij is bij de PPstr
18 nov Van Htte kwam met de ochtendpost een brief dat L nogal ernstig ziek was en sedert enkele dagen hooge koorts heeft en dr Kok niet weet wat het is, bang is voor bloedvergiftiging, daar zij een wondje had aan haar lipje. Ik ging dadelijk naar de PZEM om naar Delft te tel. Hoorde er niet veel goeds. Men zou een bloedonderzoek doen. We zijn wel ongerust.
19 november Een brief van Piet meldde slecht nieuws. ’s Middags gaan W en ik naar de PZEM om vandaar Delft op te bellen. De kinderspecialist is er bij en zei dat L’tje een bloedziekte heeft, het onderzoek van het bloed was onbevredigend geweest en het moet nog eens gebeuren. Arme ouders, als het H maar geen kwaad doet voor no 2, de zuster is in huis gelukkig.
22 nov W bracht mij naar den trein om kwart voor 11. Het was een triestige, mistige dag en wij waren erg down. W vond het vr. dat ik vertrok evenals Mina en ik ging met bange voorgevoelens. Een centenaarslast ligt op mij en niet ten onrechte. Op het perron stonden tot mijn verbazing Htte en de zuster mij op te wachten met den kinderwagen om mijn koffers op te laden. Mijn eerste vraag was nat naar L. Ik merkte dadelijk dat de Zr meer wist, maar Htte de ernst van de toestand niet bekend is. Na het eten gingen de Zr en ik naar het ziekenhuis, waar L sedert zat ter observatie ligt op de kinderzaal, waar het propvol kinderen was en vrij benauwd. De directrice Dolly Q kwam er ook bij en ook sprak ik den kinderdokter. Beiden hadden geen hoop meer. Ik vind het zoo ontzettend. Ben erg zenuwachtig. Van G hadden H en P op clandestine wijze een briefje vandaag gekregen. G had als SS-frontarbeider naar Riga moeten gaan, heeft met 15 anderen geweigerd en daarvoor 5 dagen in een koude bunker doorgebracht. Arme lieve jongen. Tegen dat we naar bed zouden gaan, zei H dat ze wat voelde en zelf dacht dat de baby vannacht zou komen[…] vanwaar ik plots een kindergehuil hoorde en jawel, de baby was er. Een flinke, mooie jongen van 7,5 pond, flinke longen, Willem Theodoor naar W Pahud! Moge hij gelukkiger worden op aarde dan zijn stiefbroer! Het geluk om den jongen wordt wel zeer getemperd door het angstige gevoel dat hun Leonoortje hen weldra zal verlaten. Het geeft zo’n brok in de keel. De lieve H is het zich niet bewust en vraagt maar over het herstel van haar lieveling. P weet het wel en bij het geboren worden dacht hij er zoo sterk aan. Ik bewonder P zoo kranig en sterk hij zich houdt, vrees dat ook hij evenals H een rechute zullen krijgen. Het weegt als een centenaarslast op me.
23 nov Eindelijk kwam de Prof, die dus met dr Bokwinkel, de kinderspecialist confereerde, maar helaas tot dezelfde conclusie kwam. Leucaemie en niks aan te doen. Hij was anders evenals de beide doctoren zeer meelevend en sympathiek. Daar was nu dus het doodsoordeel over ons innig geliefd kleindochtertje uitgesproken op denzelfden dag dat de kleinzoon zijn entree in deze booze wereld doet! Arme ouders. We kregen L’tje spoedig beneden, maar moesten nog wel ¾ uur op een taxi brachten, die ons toen eindelijk om 6 uur thuisbracht. Htte vroeg er dadelijk naar en ik heb haar toen het heel erge verteld. Eerst was zij wanhopig: ’Het kan niet zijn. Ik kan het niet gelooven’ maar het huilen ontspande haar en later kwam Piet en spraken zij samen en werd H rustig, wil zich goedhouden voor haar tweede. Oh, welk een moeilijke dag, dat een vreugde dag moet zijn! L’tje ging even naar H’s kamer, was zoo blij ‘mamie’ te zien.
24 nov Ik sliep dezen nacht met L en ben zeker elk kwartier er uitgeweest. Ze wou maar drinken ‘ik wil waterdrinken uit een glas’ of ‘koppie thee’. Het is te ontzettend om over enkele weken dat lieve stemmetje nooit meer te kunnen hooren. Het weegt als een centenaarlast deze druk. En hoe erg moet het dan voor de lieve H en P zijn. Zij houden zich bewonderenswaardig. L’tje noemde mij vannacht steeds Mamie en zelfs moeder! Ik ging met de tram van 9 uur naar Den Haag, daar om 10 u de taxateur kwam om m’s inboedel te taxeren. Om 2 uur weer in Delft. Daar vond ik nog aan tafel onze lieve Paukie die het ook al zo erg te kwaad had toen zij mij zag, het is een heel groot leed voor haar ook. P hielp heerlijk mee met allerlei werkjes en bleef eten. Daarna bracht ik haar in het pikdonker naar de tram. Vandaag heeft L’tje voor het eerst haar broertje gezien: lief baby-tje, Wimmel. Het was aandoenlijk die vier samen te zien en te weten …..
25 nov Htte is bijzonder goed, slaapt best en is haast geen kraamvrouw. Wimmie drinkt best bij haar. het is een mooie lieve baby met zijn pikzwart haar, donkerblauwe oogjes en mooie tegen het hoofdliggende oortjes. Het mondje is vrij groot, maar dat hindert niet voor een jongen. Vannacht ging het slapen wat beter. Alleen tuschen half 2 en half 5 moest L ieder oogenblik drinken: ‘water uit schuitje van de Boven-Omamam, die slaapt. ‘ik wil een slokje wat, een heel klein slokje, L zal niet knoeien’ tante Paula zegt eigenwijsje.
Ik heb een centenaarslast op mij als ik denk dat dit lieve aardsche engeltje weldra een Heemelsch engeltje zal zijn. Ik ging weer met de tram van 9 u naar Den Haag, waar Hetty ook kwam en we weldra aan het werk togen om een paar koffers te pakken en allerlei leeg te maken en te verdeelen. Dit was een treurig werk en ik was blij dat Hetty mij hielp.
26 nov Het was weer een onrustige nacht. Ik was steeds in de weer voor onze schat, die dan weer thee en dan weer water of een druifje wilde hebben. Ik dommelde dan tusschen in weer. Ik vond het zoo zielig als L klaagde over pijn in het buikje. Hetty en ik gingen met de tram van kwart voor 9 naar Den Haag waar om 10 u mh Spanjersberg kwam. Onderwijl hij pakte ruimde Hetty en ik nog eenige laden op. We namen afscheid van mw M aan wie we een schilderij cadeau gaven. Bea kreeg een ringetje en de meid een jampot ‘sinaasappel’. Het was weer erg druk hier voor zr de Rooy, die ook kookt en voor L zorgt. Ze is dan ook overmoe, maar ze had evenmin als ik tijd om te rusten. Om half 4 kwam Willem die erg onder den indruk is van L, maar tevens van het feit dat eenieder daar te werkgesteld wordt voor de mill sedert zondag ll.(laatstleden). Opapap zat een tijdlang bij de lieveling.
27 nov Deze nacht was wel wat beter. Tot half 4 sliepen we en na half 7. Tusschenin moest ze telkens weer drinken. Anton arriveerde om kwart voor 11. Zat ook een heelen tijd bij L’tje en mocht daarna bij H en de baby. A had voor hier meegenomen een brood van Quist, boter en eieren van Dekker en groenten van ons en moest om half twee alweer vertrekken, vreeselijk voor hem L nu niet meer te zullen zien. Hij heeft tegenwoordig veel verdriet en zorgen. Arme man. L leeft op thee, water, soms een beetje melk. Ze is zo lief gemakkelijk patientje, maar het is zo naar als ze soms klaagt over pijn.
28 nov zondag Vannacht steeds in de weer geweest met ons lieve schatje. Ze riep veel mamie, ik wil naar Mamie toe, heb zo’n pijn, maar waar ze pijn had kon ik niet achter komen. Ze wordt steeds witter en zwakker, haar lieve stemmetje waarmee ze zo duidelijk en gearticuleerd kan praten is heel fijn. Oh wat heb ik een verdriet dat we dit engeltje moeten afstaan. Het is niet in te denken. Goddank dat Mama dit leed bespaard werd. Het is voor al onze kinderen ook zoo ontzettend. Mw van Olden kwam bij Htte die het bijzonder goed maakt en al een half uur op mocht zijn. Zij stond toen aan het bedje van haar zieke lieveling. Deze reageerde er nauwelijks op. H heeft nog altijd hoop, wat zoo tragisch is. Dr Kok gaf L’tje hoogstens nog 10 dagen leven. Wimmie maakt het uitstekend en is een mooi ventje dat zo aardig in het rond kijkt. Ik rustte voor het eerst vanmiddag even, zie als een berg tegen den nacht op.
29 nov Het ging nogal vannacht al wordt haar stemmetje steeds zachter en haar ademhaling zo kort. Ze zag er slecht en teer uit. ’s Avonds kwam ds de Voogd en sprak zoo aardig met Htte, bewonderde haar flinkheid erg. Ik durfde den nacht niet ingaan zonder waken. Besloten werd dat Piet van 11-2, ik van 2-5 en mw Tak van 5-8 zou waken. Piet begon dus, hij kwam mij om half 2 roepen in de zitkamer waar ik op de bank sliep met de woorden; ‘Leonoortje is niet meer’. De zware slag is dus gevallen en wij hebben onze lieve engel af moeten staan, het is zoo hard, vooral voor de arme ouders. Piet kreeg om 2 uur den hr Kervezee en heeft met hem en dr Kok alles besproken voor de crematie op Westerveld a.s. vrijdag. Ik belde W op die het ook ontzettend vond. Toch is ons lieve kindje misschien voor veel ellende gespaard gebleven. Er hadden zich nog allerlei complicaties kunnen voordoen. Piet’s vader kwam even voor den koffie, nog van niets wetende. Vanavond schreven wij een 300-tal adressen.
1 Dec De maand november was voor ons diep-treurig en deze maand heeft zoovele herinneringen; StN, Kerst, Oudjaar… De zr is allerliefst en zo fijngevoelig. Al het speelgoed van L heeft zij met hare kleertjes naar boven gebracht, waar ik een kist leeggemaakt heb en waarin wij het gaan bergen. Ze zullen toch al door allerlei kleinigheden telkens weer aan L’tje herinnerd worden en het zoo moeilijk hebben. Ze sliepen goed vannacht en zijn beiden bewonderenswaardig. Het geloof sterkt hen. Als ze maar geen terugslag krijgen. God helpe hun! Ik zat vanochtend met den heer Hekkema te praten, die goed vertellen kan. Hij is vol zorg over Marietje en zo bang dat ze kanker heeft waaraan hare ouders ook gestorven zijn. L’tjes gezicht is vol vrede. Zo aandoenlijk lief. De lange blonde haartjes om haar heen. Men kan zich haast niet beheerschen als men dat lieve schatje ziet. Vele witte bloemen liggen in haar bedje.
2 dec Er kwamen vandaag allerlei bloemstukken en kleine kranzen voornamelijk chrysanten, cyclamen, maar ook anjers, primula’s, orchideeën en een magnoliatak. Ze hield zoo veel ‘boebebips’! Met het voeden van Wimmie gaat het goed en het kereltje is een grote troost. Het stroomt brieven zoowel voor hun als voor ons; eenieder is er zoo mee begaan.
3 dec Vandaag een zware dag! Een uur later kwamen we in een stampvolle trein die ons naar H terugbracht. A ging met P mee naar A’dam. Om half 6 waren wij weer thuis. Mevrouw James was bij H geweest en – ontzettend aardig – ds de Voogd ook. Het had H veel goed gedaan. Klein lief Leonoortje, ons geliefd kleinkind is nu voorgoed heengegaan van ons. Zij zal zeker juichen als een engeltje om God’s troon. Het kistje van Leonoortje was om half 1 met een auto gehaald. In den trein hadden we al ontmoet dw v. Lenneps, Gunning, Sam Gr., ontz. Aardig van hun om dezen zwaren tocht met ons te doen en aan het stat. Westerveld zagen wij Pam D. Trui Thöne, Aernout, Mh. Hekkema, Marius Pahud en nog vele anderen, een groote stoet. Achter de Heer Kerverzee begaven we ons naar een ontvangkamer, waar we nog meer menschen spraken en mee kennis maakten. Zoo waren er ook de v. Reenens met zoon uit Ermelo, Joan Roëll, van Olden, Juffr Bottema, Mevr. v. Walsem, Mevr. Kaplan, Nounou, Mevr. de Kruine-Laou in ’t geheel een 40 tal.
Een gordijn ging open en daar stond het kistje dat door de dragers op de schouders genomen werd en waarachter wij toen langzaam in een lange stoet volgden. Piet en ik voorop, dan den 2 Grootvaders, Anton en Paula enz. Toen het kistje op de bestemde plaats in het Hooofdgeb. was aangek. en de talrijke bloemen er omheen gelegd waren, gingen wij onder orgelspel van Schumann naar binnen en namen op de rijen plaats. Mevr. v. Walsem-Kaplan zong daarop pr.: Er weidet Seine Here. Een beelderige stem, heel indrukwekkend. Daarna volgde op het orgel het vroolijker Tranenchor uit Judas Macchabeus van Händel. De kist was onder den zang langz. gezakt. Piet heeft heel goed aan aanwezigen bedankt en gememoreerd welk een zonnetje hun lief L. voor hen geweest is. Langs denzelfden weg liepen wij terug om over het spoor het Rest. Binnen te gaan, waar thee gepres. werd en waar wij alle menschen nog eens spraken.
Een uur later kwamen we in een stampv. trein, die ons nr. H. terugbracht. A. ging met P. mee nr A’dam. Om half 6 waren wij weer thuis. Mevr. James was bij H geweest en – ontz aardig – Ds de Voogd ook. ’t Had H veel goed gedaan. Klein lief Leonoortje, ons geliefd kleinkind is nu voor goed heengegaan van ons. Zij zal zeker juichen als een engeltje om Gods Troon. Tusschen Haarlem en Leiden kwamen toev. Fien Heyse en Dietje Smit in mijn compartiment met wie ik een heel gesprek had. D. verwacht in Mei een baby.
4 dec Piet is vanocht al vroeg van Delft naar de Lugtenb. vertrokken om er tot maandag te blijven. H heeft nu toch de Zr. en ‘t zal P. wel goed doen. Mina was zeer onder den indruk van alles. Een reuzen post wachtte ons, allemaal zeer meelevende brieven die goed doen. Helaas niets van G maar wel van mw Groeneveldt uit A die wat voor hem doen wil wv wij vanavond naar dr Pel gingen, die ons wil helpen.
5 dec Welk een andere St N dan l.l. toen G vrijkwam. We dachten nu niet aan het feest dat toch geen feest voor ons kon zijn, met de bloedende harten die wij hebben. W. en ik schreven veel, ook aan G. een langen brief, die hem hopelijk bereiken zal via Mevr. G. Vanmiddag bij ds Pel in de O.kerk, deze keer vond ik zijn preek onbegrijpelijk. ‘k Had ‘t moeilijk vandaag.
6 dec Het vriest, we hebben sedert enkele dagen de cv aan. We ontv weer een lange brief van G via [?]. Hij werkt aan de phil afd en zegt ons uitdrukkelijk geen zorgen over hem te hebben. Het was een opgewekten br die ons oneindig goed deed. Onze A.G. br aan Mw Gr was juist weg met een doos vit en 2 Consi, maar nu schreef ik er nog een tweede brief aan G bij en verzoek dien met kwart k boter bij den eersten te voegen. Hopelijk bereikt dit hem alles. W en ik fietsten naar TH, waren bij Dekker die zeer meelevend zijn, tenslotte bij Van Wolderen die sedert vier dagen weer vrij is en er goed uitziet, was steeds in Sch. Er heerscht daar grote vreugde. Thuisgekomen vonden wij Anton, die terug was uit A. Alles mislukt hem weer. Arme jongen.
7 dec Druk gehad met een groentenpakket voor P en Hmout koekjes aan H te zenden.
9 dec Een heerlijke dankbare brief van H die het best maakt. Zr verpleegt die ziek is. Wimmie krijgt niet helemaal genoeg en krijgt wat bij.
10 dec Leonoortje zou 2,5 geworden zijn. Hoe missen wij dat schatje. Er kwam weer een opgew off br van G van vermoedelijke 28 nov en een enthousiaste brief van FPM{?] over zijn praeses die hij geweldig bewondert. Wij schreven hem namelijk en zonden hem den 6den G’s brief, dien hij Reinoud en Nick liet lezen. Een kouden wind vandaag. Een heerlijk idee dat Ari [=G) het tenminste warm heeft en binnen werkt.
12 dec Ik bakte h m koekjes voor mw H en Paula en bracht die om 4 u bij de Portheine’s waar Henri en Liedje waren. L zou de trommeltje plus 1 fles champagne plus een brief aan P overhandigen. Wij dronken gezellig thee bij de Portheines. Later kwam A met de mh Tieleman van TH waar ze ‘gevogelt’ hadden een kopje bouillon drinken en maakten wij nader kennis met den hr T. We schreven allen G.
18 dec Ik hielp weer bij Kindervoeding. De kinderen zijn over het algemeen ondankbaar en kieskeurig.
22 dec Weer werden wij verrast met een br van G, nu van 20 dec dus heel recent. We antwoordden erop en ik maakte een pakje met tabak, vloetjes, reformite, chrys[?] tabletten, een groot stuk speculaas en een doos verk bonbons hem klaar en deed er voor mw G een kg bloem bij.
23 dec P had een vervelende reis gehad. Was blij aan te zijn en boerenkool (met geweckte worst) te kunnen eten.
P bracht een brief van G mee die H en P pas ontvangen hadden en gedateerd was 15 dec. Den 14den had hij door mijn brief van 6 dec van L-tje gehoord en was daar erg bedroefd over. Dolgezellig P hier te hebben.
24 dec Met W en P ’s middags naar TH en daar gewandeld met mooi weer. Zagen 2 dikke olmen op het voorplein liggen. De rooier was er bezig. 1 mooie den uit het achterbosch een Grande is gestolen. Kregen weer vele goede gaven. Van Betje D: 5 carbonaadjes en een stukje hoofdkaas en een half kg boter. Van Piet D 3 kg spek en van zijn zoon grote brooden. Van Cor uit Rithem 2 suc broden, 1kg sucade en 8 bolussen. Het is geweldig! Van Fanny kwam een briefkaart verzonden 20 nov uit Laus. Dat zij op 15 nov verz. tel. van Victoire [zoon Wim] ontvangen had, die bedankte voor telegr en brieven en het best maakte. Zo kunnen wij met een dankbaar hart over al de goede berichten onzer kinderen het K feest vieren.
27 dec W had voor den derden kerstdag nog vrij. A was echter weer naar zijn bureau. W en ik liepen naar TH en maakten bezoeken bij Vreeken, Verhagen, die ik ieder 7 doeken bracht, waar zij erg blij waren. Te koop is er niets meer. Toen naar Dekker die ik vroeger al eens textiel gebracht en toen naar Dekker Breeweg om nog eens te danken voor de mooie witte brooden en ook doeken te brengen.
31 dec De laatste dag van een jaar dat waarin we veel zorgen en verdriet hadden. We hadden dan ook geen lust het oude jaar, zoals gewoonlijk vrolijk en feestelijk te vieren met een soupertje aan het eind. … Mina had het haardje in ’t salon aangestoken en verrukkelijke appelbeignets gebakken. Na de thee, warme wijn gedronken en oude photo’s bekeken en om kwart na 11 gingen wij naar bed, terwijl A reeds eerder naar zijn slaapplaats was verdwenen.
Natuurlijk waren we erg met onze gedachten bij onze lieve G, onze dappere jongen… wij moeten ons over hem geen zorgen maken, zoals hij schrijft. Moge hij met Paaschen terugkeren!
En onze oudste, waar zou hij zijn? Hij zal zich over ons zeker zorgen maken.
Zou hij weten van den dood van Mama en Leonoortje, die hij helaas nooit gekend heeft? Weet hij van de geboorte van het ‘troostkindje’? Het is wel heerlijk dat H en P dát hebben, maar och welk een droefheid heeft het einde van dit jaar hun en ons allen gebracht. Dat lieve Leonoortje, ons zonnetje, het is wel heel zwaar te dragen dat zij ons afgenomen werd en de gedachte dat God er zeker zijne bedoeling mee gehad zal hebben en dat zij nu gelukkiger zal zijn, dan wij haar ooit konden maken, helpt dragen. Hierover komen de arme ouders nooit heen, het zal altijd een open wonde blijven. Als zij nu maar voor elkaar gespaard worden!
Het verlies van mijn beste moeder en der kinderen Gr moeder is ook erg groot, maar hierin kunnen wij eerder berusten. Zij werd 85 en wij moeten dankbaar zijn haar zolang gehad te hebben.
Voor A hopen wij dat zijn toekomst ook wat rooskleuriger mag worden en hij eindelijk eens een betaalde betrekking moge krijgen, wat hem dikwijls moedeloos maakt, maar hij moet zich dan maar vergelijken bij de velen die het nog minder hebben.
P is op het ogenblik de enige, die het goed gaat. Zij houdt van hare studie en heeft het gezellig op haar flatje met de vele vriendinnen. Dit jaar verloren wij ook de goede Tella, die altijd zo gastvrij voor ons was, verder Floris Calkoen (gefusilleerd), Werner van Doorninck (gefusilleerd).
Voor zuster Paula is het ook een moeilijk jaar geweest, vooral na half augustus toen zij de natte pleuris kreeg en nu ligt zij nog voor maanden in het protestants ziekenhuis te Nijmegen. Ook denken we veel aan de ongeneeslijk zieken: Heleen Boogaert, Henri Portheine, Marietje Hekkema en de zwaar zieken Mauk Q (nog steeds in den ijzeren long, al sedert 6/10). Voor de hele wereld is dit jaar wel heel zwaar geweest: de Duitse steden ontzettend gebombardeerd, Berlijn 29 dec weer vreselijk, welk een ellende brengt dit mee. Onze arme Mahlstedts in Hannover ook zo gebombardeerd en zonder woning, bij anderen ondergebracht. Wat is uit hen geworden? Met Kerstmis werden enige gijzelaars bevrijd o.a. Loeff v Wolderen is sedert kort ook vrij, maar hoevelen zitten nog gevangen. Heintje B, op reis zijnde is bij een razzia op een perron gepakt en zit in A. Erg naar voor de arme Heleen en Hein. De tewerkstelling hier op Walcheren, W Z Beveland en Zeeuws Vlaanderen gaat steeds door, ook het wachtlopen in de duinen. Men weet niet waarvoor. Veel wordt er vernield. Bij Domburg wordt in Hoogduin de manteling gerooid en naar men zegt zal dat verder ook doorgaan. In de bolwerken overal diepe gaten! Het Mastbosch, het Loo, het Zeister Bosch worden gerooid, straten in steden afgebroken. Men zegt Amsterdam z ook. We leven onder een terreur en wanneer zou het einde zijn? De moed is bij de meesten gezakt. Toch moeten we blijven vertrouwen dat God de wereld zal helpen en uitkomst zal geven. De nood is wel heel groot. Moge dit spoedig zijn en velen verlost worden uit de ellende!
